Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет2/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

 

 
 
 
ТАРИХИ ЖЫРЛАР МЕН ӨЛЕҢДЕРДІҢ  
ШЫҒУ ТӨРКІНІ 
 
 
Қазақ  халқының  тарихи  жырлары  мен  тарихи  өлеңдерін  қазақтың,  жалпы  түркі-монғол 
халықтарының  ортақ  эпи-калық  дәстүрінен  жеке  түрде  бөлек  алып,  жеке  қарастыруға  болмайды. 
Тарихи жырлар мен өлеңдер – ежелден келе жатқан жалпы эпикалық дәстүрдің заңды жалғасы. 
Тарихи  жырларға  тән  бірқатар  ерекшеліктер  өз  бастауын  батырлық  эпостан  алады,  ал  тарихи 
өлеңдерге ортақ кейбір өзгешеліктер тарихи жырлар арнасында пайда болып, қалып-таса бастаған. 
Тегінде, жанрлық тұрғыдан қарағанда “тарихи жырлар” деп аталатын ауыз әдебиеті үлгілерін “ескі 
батырлар  жырлары”  мен  “тарихи  өлеңдер”  арасындағы  жанрдың  өткінші  аралық  түрі  деп 
қарастырғанымыз  жөн  сияқты.  Шынтуайтына  келсек,  ескі  батырлар  жырлары  мен  тарихи 
жырларды бір арнаға тоғыстыратын жәйттер бар. Мысалы, ескі батырлар жыры да, тарихи жыр да 
тарихта  нақты  болған  адамдардың  батырлық  іс-әрекеттерін  баяндайды.  Айталық,  Қабанбай, 
Олжабай,  Ағыбай, Есет, Жанқожа сияқты батырлар  тарихи  жырдың кейіпкерлері,  Қобыланды, Ер 
Көкше,  Ер  Сайын  тәрізді  ескі  батырлық  жырлардың  кейіпкелері  де  тарихта  болған  адамдар.  Ер 
Көкше  орыстың  Никон  жылнамасында  1423  жылы  қаза  тапқан  тарихи  кейіпкерлердің  бірі  болып 
көрсетіледі
1
.
 
Қобыланды мен Сайын да тарихта болған адамдар екені белгілі. 
Ескі  батырлар  жырларында  баяндалатын  оқиғалар  тарихи  оқиғаларға  негізделіп  суреттелетіні 
дәлелденіп  отыр.  Тіпті,  жыраудың  өз  ойынан  шығарып,  жыр  желісіне  өз  тарапынан  қосқан 
оқиғалардың  тарихта  шын  болған  ақиқат  істермен  байланысының  барлығы  болашақ  жүргізілер 
зерттеулерде айқындалмасына кім кепіл бола алады? 
Ә. Марғұлан: “...Қазақ эпосы кейде  жылманалық жазбалардан  кем түспейді, олар  көп сәттерде 
жазу-сызуға  машықтанбаған  халық  арасында  жылнамалық  жазбалардың  орнына  жүрген.  Осы 
оқиғалардың  эпоста  суреттелуінің  дұрыстығы  соншама,  оларды,  типті,  тарихи  әдебиеттер  де 
дәлелдеп  отыр”
2
,  – 
деп  жазады.  Бұл  –  қазақ  тарихы  мен  этнографиясын,  фольклоры  мен 
археологиясын жетік меңгерген білікті маманның пікірі.
 
Осы  жағынан  алып  қарағанда  ескі  батырлар  жырлары  мен  тарихи  жырлар  арасында  онша 
алшақтық  жоқ  сияқты  болып  көрінеді.  Әріден  басталатын  ең  көне  жырларымызды  айтпағанның 
өзінде,  Қарға  бойлы  Қазтуған,  Еңсегей  бойлы  ер  Есім,  тіпті  Ер  Сайын,  Ер  Көкше,  Қобыланды 
сияқты батырлар жырының қатарында аталып жүрген шығармалар мен Сабалақ, Қабанбай, Бөгебай,  
Ағыбай  және  т.б.  тарихи  жырлар  санатындағы  үлгілердің  тарихи  деректік  негізін  егжей-тегжейлі 
зерттеп шығар болсақ, бұл алшақтық тіпті байқалмаған да болар еді. Демек, онда батырлар жыры 
деп аталатын шығармалардың біразын тарихи жыр қатарына қосуға мәжбүр болар едік.  
Осы  орайда  тарихи  негізі  жоқ  эпос  атаулы  болмайтын-дығын  айта  кеткен  жөн.  Эпосқа  тән 
ерекшелік  оның  тарихпен,  тарихи  оқиғалармен  тығыз  байланыстығы  болып  табылады.  Мәселенің 
мәнісі  тек  әр  эпикалық  шығармада  осы  тарихи  шындықтың  қаншалықты  дұрыс  әрі,  кең  ауқымда 
қаншалықты  нақты  суреттелуінде  жатқан  болса  керек.  Ендеше, “батырлар  жыры”  және  “тарихи 
жыр”  деп  бөлуі-міздің  өзі  қисынға  келіңкіремейді. “Тарихи  жыр”  десек,  онда  “батырлар  жырын” 
оның  тарихи  негізінен  айырғандай  боламыз,  тарихи  негіз  “тарихи  жырда”  бар  да, “батырлар 
жырында”  жоқ  тәрізді  болып  көрінеді.  Олай  болса, “тарихи  жырды”  басқаша  атағанымыз 
қолайлырақ болатын секілді. Н.С. Смирнова мұны “поздний героический эпос”, яғни “кенже эпос” 
деп  атайды
3
 
Біздіңше,  осы  атау  жанрдың  (жанрлық  түрдің)  дұрыс  сипаттамасын  береді.  Қырғыз 
бауыр-ларымыз  да  кейінгі  дәуірлерде  орын  алған  тарихи  оқиғаларға  негізделіп  айтылатын 
жырларды осылай атайды
4

Эпос атаулыға ортақ ерекшеліктердің бірі – ол суреттелетін тарихи оқиғалардан уақыт жағынан 
неғұрлым  алшағырақ  тұрса,  соғұрлым  тарихы  шындық  көмескіленіп,  нақтылықтан  жалпылыққа 
ауыса  бастайды,  сөйтіп,  нақтылы  оқиғаларды  суреттеудің  орнына  белгілі  дәуірге  ортақ  типтік 
оқиғаларды  көрсетеді,  соның  нәтижесінде  нақтылы  тарихи  оқиға  типтік  оқиға  сипатына  ие  бола 
бастайды.  Ақыр-аяғында  нақтылы  тарихи  оқиғалардың  ізімен  пайда  болған  шығарма  белгілі  бір 
дәуірде орын алған типтік оқиғалардың жалпы көрінісі болып дүниеге келеді. Бұл процесс эпикалық 
дәстүрі аса дамыған қазақ, қырғыз, алтай, хақас, саха және т.б. халық-тардың ауыз әдебиетінен анық 
байқалады.  Өзге  халықтардың  эпостарын  айтпағанның  өзінде,  қазақтың  “Қобыланды”, “Көкше”, 

 
 

Ер Сайын” жырларын кейінгі дәуірде пайда болған “Сабалақ”, “Ағыбай”, “Қабанбай”, “Бөгенбай”, 

Жан-қожа” сияқты жырларымен салыстырғанымызда осындай көріністі байқаймыз. 
 
Мұны жырдың басталуынан-ақ аңғаруға болады. Мысалы, “Алпамыс” жырында:  
 
 
Бұрынғы өткен заманда, 
 
Дін мұсылман аманда, 
 
Жиделі-Байсын жерінде, 
 
Қоңырат деген елінде 
 
Байбөрі деген бай бопты...
 
 

Алпамыстан” кейінгі дәуірде пайда болған “Кобыланды” жырында: 
 
  
Кешегі өткен заманда,  
  
Қарақыпшақ Қобыланды, 
  
Атасы мұның Тоқтарбай 
  
Халықтан асқан болды бай...
 
 
Жанқожа туралы жырдың басталысы бұлардан гөрі анығырақ, нақтырақ, айтушы оқиғаның дәл 
қай кезде және қай жерде болғанын көрсетуге тырысады; бұрынғы дәуірлерді атап өтіп, оқиғаның  
нақтылы мерзімін атайды: 
 
  
Өзбек ханның тұсында 
  
Атамыз қазақ дін баққан, 
  
Алтын Орда хандары 
  
Жердің жүзін шаңдатқан.
 
  
Олардан кейін бұл қазақ 
  
Патшалығын жоғалтқан. 
 
Ноғайлы тозып кеткен соң 
 
Хиуалық сарттар ел билеп, 
 
Сырдың бойын шаңдатқан. 
 
Олардан кейін бұл қазақ 
 
Ақмырзаны өлтіріп,  
 
Бабажан сартты суға атқан
5
.
 
 
Осыдан соң жыр айтушы бірден жырдың оқиғасын баян-дауға көшеді. 
  
Жоғарыда  аталған  ерекшелік  қазақ  эпикалық  дәстүріне  ғана  емес,  жалпы  көшпенді  түркі-
монғол  халықтарының  эпикалық  дәстүріне  ортақ  жәйт.  Тарихи  жырдың  тарихи  оқиғалардан 
алыстаған  сайын  нақтылық  нышандарынан  айырылып,  жалпылыққа  бейім  бола  бастайтынын 
қырғыз  эпосынан  да  айқын  көруге  болады.  Мысалы,  ежелгі  дәуір-лерде  болын  өткен  тарихи 
оқиғалардың негізінде өрбіген “Манас” жыры былай басталады: 
 
 
Байыркынып жомогу,  
 
Баштаса келер оролу, 
 
Эзелкинин жомогу, 
 
Эстесе келер оролу. 
 
Жармы төгун, жармы чын,  
 
Жарандардын көөну үчүн, 
 
Жабыратып айтабыз 
 
Жолборс Манас жөнү үчүн. 
 
Көбү төгүн, көбү чын, 
 
Көпчүлүктун көөнү үчүн, 
 
Көпкүлдөтүп айтабыз 
 
Көк жал эрдин жөнү үчүн...
6
 
 
Ал  қазақ,  қырғыздың  қалмақтармен  соғыс  оқиғаларын  баяндайтын  “Құрманбек”  жырының 
басталысы бұған қарағанда әлдеқайда нақты келеді: “Өткөн замандардың бир қылымында қырғыз-
қыпшақ  элинин  Тейитбек  деген  ханы  болғон.  Тейитбек  өзүнүн  элинен  башкага  алы  жептеген, 

 
 
арышы өтпөгөн, турган жери Анжиян багытында екен. Борбор шаары Жазы болгон. Ошол убактагы 
қырғыз, қып-чактар қалмақтан кордукту көп көргөн”
7

Демек,  батырлар  жыры  дегеніміз  –  ілгергі  дәуірлерде  болып  өткен,  халықтың  есінде  нақтылы 
сипаты  көмескіленіп,  я  болмаса  тіпті  ұмытылып  кеткен  тарихи  оқиғалардың  негі-зінде  пайда 
болған,  бара-бара  жалпылық  сипатқа  ие  болып,  белгілі  бір  дәуір  оқиғаларын  жалпы  түрде 
бейнелейтін  эпика-лық  шығармалар.  Тарихи  жыр  (кенже  эпос)  деп  жүргеніміз  –  халық  есінде 
нақтылық  сипаты  әлі  толық  жойылмаған,  кейбір  жағдайларда  болған  тарихи  оқиғалардың  ізімен 
шығарылған,  тарихи  оқиғалардың  суреттеуде  ескі  батырлар  жырларының  поэтикалық  тәсілдерін 
пайдаланған эпикалық үлгілер. Кенже эпос – тарихи эпос пен тарихи өлеңдер арасындағы аралық 
жанрлық түр. 
Осы арайда И. Голенищев-Кутузовтың халық есінде та-рихи оқиғалардың сақталу-сақталмауына 
байланысты  айтқан  пікірін  келтірген  жөн.  И.  Голенищев-Кутузов  айтуына  қара-ғанда,  тарихи 
оқиғалардың  ауыз  әдебиетінде  бейнелеу  сипаты  ең  алдымен  халық  жадының  (народная  память)  
ерекшелік-теріне  байланысты.  Фольклор  үлгілерінің  халық  арасында  ауызша  таралуына 
байланысты халық  жадының бірнеше  түрлері қалыптасқан.  Атап айтқанда: 1. Ата-бабалар туралы 
жады,  яғни  табиғи  ес  (память  о  предках,  природная  память).  Халық  жадының  осы  түрі  ата-
бабаларымыздың, шамамен, жүз елу жыл ілгері атқарған іс-әрекеттерін толық түрде қамти  алатын 
қабілеті бар, ал жүз елу жылдан арғы уақыттағы іс-әрекеттерінің  сипаты  кейінгі ұрпақтың есінде 
көмескілене бастайды да, басты-басты іс-әрекеттерінің ғана жалпы сипаты есте қалады. 2. Бұдан да 
арғы уақыттарда болған істер мен оқиғаларды шежірелік жады (генеалогическая память)  қам-тиды. 
Халықтың  шежірелік жадында ата-бабалардың аттары мен басты-басты іс-әрекеттерінің  қысқаша 
ғана  анықта-малары  сақталып  отырады.  Оны  шежірелік  жадымен  тарихта  із  қалдырған  атақты 
адамдар туралы жады (память о неко-торых выдающихся личностях) тоғысу арқылы мұны күшейте 
түседі. 3. Тарихи жады (историческая  память):  ол тарихи жазба деректерге және ауызша шежіре, 
аңыз (легенда), әңгіме-сарындарға  (предание)  сүйенеді. 
Жоғарыда аталған халық жадының түрлері тарихи жағдаяттарға (әлеуметтік өмірде орын алған 
күшті,  зор  өзге-рістерге)  халықтың  бір  жерден  екінші  бір  жерге  босып,  қоныс  аударуына;  жаңа 
барған жерінде әдет-ғұрпы,  салт-санасы өзгеше  халықтарменен қарым-қатынас жасауына  т.с. бай-
ланысты  бір-бірімен  әртүрлі  қатынастарда  болады.  Мысалы,  халық  өмірінде  орын  алған  осындай 
өзгерістердің салдары-нан халық назары алдыңғы болып өткен оқиғалардан осы  жаңа оқиғаларға 
ауып, бұрынғы оқиғалар халық есінде көмескілене бастайды
8

Осы  тұрғыдан  алып  қарағанымызда,  нақтылы  тарихи  оқиғалардың  ізімен  пайда  болған 
поэтикалық  шығармалардың  кейін  уақыт  өте  келе  кең  ауқымды  көріністерді  бейнелейтін 
шығармалар  болып  өзгеруі  заңды  құбылыс  екеніне  көз  жеткізуге  болады.  Басқаша  айтқанда, 
батырлар жырларына тән өзгешелік – эпикалық кең құлаштылық – батырлар жырларының барлық 
үлгілерінде бірден пайда болған өзгешелік емес. Батырлық эпостың кейбір үлгілері әуелде нақтылы 
тарихи  оқиғалардың  негізінде  пайда  болған  сюжетті  тарихи  өлеңдер  түрінде  туып,  уақыт  озған 
сайын тарихи нақтылы оқиғалар халық жадында көмескілене келе  оның жалпы сипаттамасын ғана 
беретін әрі эпикалық суреттеу тәсілдерін бойына сіңірген кең эпикалық жыр  болып қалып-тасқанға 
ұқсайды.  Бұған,  мәселен,  Қазақ  хандығының  құрылғанына  дейінгі  уақытта  пайда  болған  “Ер 
Сайын”, “Көкше”, “Қобыланды” сияқты туындылардың қазіргі кезде нағыз батырлық эпикалық жыр 
саналатыны дәлел болатын сияқты. Ал бергі дәуірде “Ақтабан шұбырынды” оқиғасына байланысты 
жалпы қазақ-жоңғар соғысының негізінде пайда болған кенже эпос  үлгілерінде эпикалық құлашы 
оларға қарағанда тарлау, тарихи нақтылығы да басымырақ келеді. 
Біздіңше,  батырлар  жырларына  тән  тарихи  оқиғалардың  эпикалық  кең  құлашта  суреттелуі  
тарихи оқиғаларды бүкіл бір дәуір ауқымында алып баяндаумен ғана
9
  
пайда бол-маған. Болмысты 
эпикалық кең құлашта суреттеу тәсілі-нің қалыптасуына мынадай бірнеше жәйттердің себепші екені 
анық.  
1. 
Мифологиялық эпостың әсері. Батырлар жырларының ең арғы түбірі – мифтік сюжеттерден 
және мифтердің баяндау, суреттеу тәсілдерін  негізге ала отырып дамыған батырлық аңыздаулардан 
(
богатырское  сказание)  шығып  өрбігені  көптеген  фольклоршылардың  еңбектерінде    жан-жақты 
дәлелденіп  жүр
10

Мифтер  болса,  бүкіл  жер-дүниені,  барлық  жан-жануарларды  жаратқан,  немесе 
асқан киелі, құдіретті күштің иелері, космостық сипаты бар кейіпкерлер туралы баяндаған. Ендеше 
эпикалық кеңдік, ауқымды-лықтың арғы төркіні осында жатыр. 

 
 
Батырлық  жыры  –  әлеуметтік  алғашқы  таптардың  қалып-тасу  дәуірінің  жемісі.  Бұл  қазіргі 
фольклорлық  ғылымында  дау  туғызбайтын  қағидалардың  бірі.  Батырлар  жырлары  соғыстардың 
өрбуімен,  әскери  демократияның  қалыпта-суымен,  руластар  арасынан  ержүрек  жауынгерлердің, 
дарын-ды қолбасшылардың шығуымен байланысты пайда болғаны да белгілі.   
Ал  әлеуметтік  алғашқы  таптардың  қалыптасу  дәуірі  –  аруақтарға  сыйынудың  пайда  болып 
қалыптасқан  кезі.  Тарихи-археологиялық  деректерге  қарағанда,  андроновтық  дәуірдің  Атасу 
кезеңінде (б.з.б. ХІV-ХІІІ ғғ.) Сарыарқа даласын жайлаған ру тайпалар ішінде аталық үлкен әулет-
тердің оқшаулану процесі едәуір күшейген. Осы кезеңнен қалған зираттардың ішінде жеке аталық 
отбасы  мүшелерінің  сүйектері  жерленген  молалар  саны  бұрынғыға  қарағанда  едәуір  көп.  Демек, 
бұдан  жеке  отбасылардың  ру  ішінен  бөлініп  шығып  өздерін  дербес  шаруашылықтар  деп  есептей 
бастағандығы байқалады. Жеке отбасы мүшелерінің меншікті мал-мүлкі көбейеді, олар рудың өзге 
мүшелерінен  тәуелсіз  болуға  ұмтылады.  Сөйтіп  жаңа  сападағы  туған-туыстық  қатынастар 
қалыптаса  бастайды:  бұрын  бүкіл  ру  мүшелері  бір-біріне  ет-туыс  болып  есептелген  болса,  жаңа 
жағдайда  мұндай  туған-туыстық  қатынастармен  қабат  жеке  әулет  көлеміндегі  ер-туыстығы 
алдыңғы қатарға қойылады; ержүректігі, білек күші арқасында өз қолына мол олжа жинаған атадан 
тараған ұрпақтар бұл өз атасын жалпы руға ортақ ру атасымен қатар қадір тұтады. Осыдан бастап, 
жалпы ру көлемінде жеке үлкен әулеттердің оқшаулану процесі басталады
11

Бұл – аруаққа сыйынудың қалыптаса бастағанын аңғар-татын құбылыстар. Аруақты қастерлеу – 
ру көлемінде емес, үлкен әулет көлемінде пайда болған құбылыс. Аруақтарға сыйынудың қалыптаса 
бастағанын мынадан да байқауға болады: өліктермен бірге қабірге оған тиесілі заттар мен тағамдар 
қойылатын болған және біраз уақыт өткеннен кейін туыстары келіп, зираттың басына тағы да көп 
мал  сойып,  оның  етін  көміп  кетуді  әдетке  айналдырған.  Осыған  қарап,  андронов  дәуіріндегі 
тайпаларда өлікке ас беру салты дәстүрге айналған деп топшылауымызға әбден болады. Ал ас беру 
– 
аруақтарға сыйынумен байланысты салт. 
Л.  Гумилевтің  айтуына  қарағанда,  б.  з.  д.  ХП  ғасырдан  бастап,  хүн  (хун)  тайпаларында 
аруақтарды  қадір  тұту  тарала  бастағанға  ұқсайды:  аруақтарға  арнап,  жауға  қарсы  жарыққа 
шыққанда  және  жорықтан  кейін  адамдарды  құрбандыққа  шалатын  әдет  пайда  болған.  Өліктерді 
жерлеу салты да өзгерген
12

Аруақтарға сыйыну батырлар жырларында оқиғаларды эпикалық кең құлашта суреттеу тәсілінің 
орнығуына,  эпи-калық  әсірелеудің  пайда  болып  қалыптасуына  көп  әсер  еткен.  Мұның  төмендегі 
мағлұматтардан аңғаруға болады. 
Түркі-монғол халықтарының батырлар жырлары туралы жазған зерттеушілер батырлар жырын 
орындау  көп  халықтарда  киелі  мәнге  ие  болғанын  айтады.  В.Радловпен  сөйлескен  қырғыз 
манасшысы: “Жыр жырлауды менің көмейіме құдай тағалам құйған, мен жырды іздеп жатпаймын 
да жаттап та жүрмеймін. Жыр менің көмейімнен өзінен-өзі төгіліп жатады”,  деп айтқан болатын
13

Қырғыз  манасшылары  туралы  академик  Ә.  Марғұлан:  “Бұлардың  барлығына  ортақ  нәрсе, 
манасшы  болардың  алдында  олардың  түсіне  Манас  пен  оның  қырық  шорасы  кіріп,  ақындық 
қасиетін  олардың  ауыздарына  құяды-мыс.  Содан  “Манас”  жыры  оларға  түсінде  қонады”  деген 
ұғым  болған.  Мәселен,  Қарашы  жыршының  қалай  манасшы  болғаны  туралы  халық  аузында 
мынадай аңыз бар: “Қарашы қой бағып жүрген, әке-шешесі жоқ жетім бала екен.  “Манас” жырын 
айтуға  сондай  құмар  екен.  Бір  күні  далада  ұйықап  жатып  түс  көреді.  Түсінде  соңынан  топ  адам 
ерген, астына аққұла ат мінген, басында үлкен қалпағы бар, қызыл шырайлы  кісі аян беріп, балаға 
келеді. “Бізді танисың ба?” “Жоқ, танымаймын”. “Танымасаң мен Манаспын, менің артымда тұрған  
Семетейдің шорасы Құл-Шора”, – дейді. Таныстырып болған соң, Манас:  “Айт Манасты”, – дейді. 
Қойшы бала: “Білмеймін, айта алмаймын”, – дейді тар-тынып. “Олай болса, дауысыңды шығар, “а” 
де,  аузыңды  аш”.  Бала  аузын  ашады.  Манас  баланың  аузына  үш  түкіреді.  Содан  былай  Қарашы 
төкпе  ыршы,  манасшы  болып  кетеді”  деп  жазады
14

Осы  сияқты  аңыздар  Келдібек,  Тыныбек, 
Саяқбай, т. б. манасшылар туралы да айтылады
15
.  
Қырғыз  аңыздарының  айтуына  қарағанда,  Келдібек  “Манас”  жырын  айтып  отырғанда  дауыл 
тұрып, үй сол-қылдап, дауылмен бірге көзге көрінбейтін салт аттылар жиналып, жыр тыңдаған. Бұл 
– 
Келдібектің  жырын  тыңдауға  жиналған  аруақтар  болатын
16

Осы  сияқты  наным  алтай-ларда  да 
болған.  Олардың  ұғымы  бойынша,  әр  батырлық  жырда  мадақталатын  адамдардың  аруақтары 
жиналып,  жыр  тыңдайды.  Жыр  жақсы  айтылса,  оқиғалар  өзгерілмей  дұрыс  баяндалса,  аруақтар 
риза болады да, дұрыс айтылмаса бұлқан-талқаны шығып,  ашуланып, жыр айтушыны өлімге бұйы-
рады
17

Демек,  жыр  аруақтарға  арналған  арбау  қызметін  атқарған.  Және  да  орындаушының 

 
 
оқиғаларды  өзгертпей  дұрыс  баяндауына  мән  берілетін.  Чукча  нуит  (азиялық  эскимос),  коряк, 
ительмендердің  фольклорында  қалыптасып  келе  жатқан  батырлық  эпостың  бастапқы  үлгілерін 
қарастыра  отырып,  Г.  Меновщиков  олардың  ең  басты  қасиеттерінің  бірі  есебінде  –  болған 
оқиғаларды еш өзгеріссіз, болған күйінде баяндауын атайды
18

Тарихи жырға да қойылатын басты 
талап осы. 
Жырдың  аруақтарды  арбау  мақсатымен  орындалатыны,  әсіресе  буряттардың  үлигээр  (жыр) 
айтуға  қатысты  наным-сенімдері  мен  ырымдарынан  анық  байқалады.  Буряттар  үлигээрлерді 
қасиетті  деп  қастер  тұтқан. “...Үлигээрдің  сөздері,  айталық,  құдайлардың  біріне  арнап  айтылған 
бақсылық мадақ жырдың, бақсы  сарынының сөзіндей киелі сөздер болып есептелетін” деп жазады 
бурят  фольклор-шысы  Н.  Шаракшинова
19

Бұрынғы  кезде  үлигээрді  айтқанда  буряттар  әр  түрлі 
ырымдар жасайтын  болған:  киіз үйдің  төбесіне сүт  құйылған тостаған қоятын,  құдайларға, аруақ-
тарға  арналған  ырыми  рәсім  кездегідей,  шырақ  жағатын,    үлигээрді  айта  бастар  кезде  ошақтағы 
күлді  жерге тегістеп жайып, жыр біткен соң  күлдің бетіне түскен іздер бар ма екен деп тексереді 
екен
20

Осы  ырымдардың  жырда  әнгіме  болатын  құдайлар  мен  аруақтарға  бағышталғандығы  аян. 
Тостағанға құйылған сүт  пен жағылған шырақтар – құдайлар мен аруақтарға арналған  құрбандық 
екені,  шашылған  күлдің  үстінен  осы  құдайлар  мен  аруақтардың  келген-келмегенін  аңғартатын 
іздерді  байқайтындықтары  анық  көрініп  тұр.  Үлигээрлердің  магиялық  арбау  есебіндегі  қызметін 
айта келе, Н. Шаракшинова: “Кесірлі жындардан сақтану және жол жүргенде, аң аулауға шыққанда 
сәтті  нәтижеге  жеткізу  құралы  болған  үлиггээр  жауды  жеңу  құралының  міндетін  де  атқарғанға 
ұқсайды” деп жазады
21

Б. Я. Владимирцов 1912 жылы монғолдар Қобда қорғанында бекініп алған 
қытайларға қарсы шабуылға шыққанда түүлчі Парчен үли-гээр айтып, монғол әскерлерінің рухын 
көтерген,  сөйтіп  олардың  жеңісіне  өз  үлесін  қосқан”  деген
22

Басқаша  айт-қанда,  үлигээр  айтқан 
түүлчі аруақтарды шақырып,  олардан медет тілеу ырымын жасағандай болады. Шабуыл алдында 
батырлар  жырын  орындау  салты  қазақтарда  да  болған.  Батырлар  жырын  орындау  –  әскери 
магиялық  ырым  екен-дігін  арапаголардың  наным-сенімдерінен  де  анық  байқауға  болады. 
Арапаголар  батырлар  жырын  әскери  магия  есебінде  шабуыл  кезінде  жеңіске  жету  мақсатында 
орындаған
23

Осыған қарап, мынадай қорытындыға келуге болатын сияқты: 
а)  батырлар  жырларының  генезисінде  мифологиялық  эпоспен  қатар  кейіпкерлердің  өмірде 
болған іс-әрекеттерін баяндайтын сюжетті шығармалар рөл атқарған секілді;  
б) бұл шығармалар өлең түрінде айтылған болса керек. Олай дейтініміз, көп халықтарда өлген 
адамның  аруағына  арнап  айтылатын  жоқтаулар  кездеседі.  Осы  жоқтаулар  өлең  түрінде  айтылады 
және сюжетті болады, кейде сюжетті өлең түріндегі шығармалар кісі өліміне байланысты емес, тірі 
адамның  көрсеткен  ерлігін  мадақтау  мақсатымен  айтылады.  Бұл  мадақтау,  мақтау  өлеңдер  де 
сюжетке  құрылады.  Міне,  осыларды  тарихи  жыр  (кенже  эпос)  жанрының  бастапқы  түрі  деп 
есептеуімізге болатын сияқты. Яғни батырлар жырлары генезисі жағынан мифологиялық эпоспен, 
батыр-лық  әңгімелермен  ғана  емес,  жалпы  батырлық  эпосқа  ортақ  негіз  –  өмірде  болған 
оқиғаларды, адамдардың іс-әрекеттерін мадақтау мақсатымен айтылған жоқтау және мақтау, мадақ 
өлеңдерімен де байланысты.  
Өлген адамдардың батырлық, ерлік іс-әрекеттерін баяндайтын жоқтау өлеңдер осы адамдардың 
аруақтарына  арналып  айтылғандықтан,  орындаушылар  әсерлеу  тәсілін  кең  пайдаланған  (әсерлеу 
тәсілі  –  құдайларға,  аруақтарға,  жын-иелерге  арналған  арбау,  дұғаларға  тән  негізгі  тәсіл  екені 
белгілі. Мифологиялық  эпосқа тән кең эпикалық құлаш- оның көркемдік бейнелеу  тәсілдерін әрі 
қарай  дамытқан  батырлық  әңгімелерге  де  ортақ  екені  белгілі.  Осыларға  өлген  адамдардың 
аруақтарына арналып айтылатын мақтау, мадақтау, жоқтау өлеңдері қосылып, батырлар жырларына 
тән оқиғаларды кең эпикалық құлашпен әсерлеп бейнелеу тәсілі қалыптасты демекпіз. 

Халық арасында әлде бір батырдың қоштасуы және соны жоқтауға байланысты таралған өлең-
жырды алғашқыда бір ақын жинап, басын құрауы, сөйтіп тұңғыш эпостық дастан-ның тууына негіз 
қалауы ықтимал” деп жазады М. Әуезов
24

Осы еңбегінің екінші бір жерінде ол өз ойын былай деп 
білдіреді: “Эпостық дастандардың шығу тегі сөз болғанда  олар тұрмыс-салт жырларының негізінде 
туды деп айтуға кәміл болады. Батыр жорыққа аттанарда айтылатын “қоштасу” жыры, ол қалыңдық 
әкелгенде  айтылатын  үйлену  салт-жыры,  ол  өлгенде  жанкүйерлері  жылап-сықтап  айтатын 

жоқтау”  жыры сол батыр жайындағы эпостық жырдың негізін құрамауы мүмкін емес. Мәселен, 
бір  кезде  болған  Сайын  деген  батырдың  жайына  байланысты  туған  “қоштасу”  жыры,  ол  өлгенде  

 
 
туған “естірту” жыры, әйелінің “жоқтау” жыры кейін бір ақынның өзекті желіге түсіруі арқасында 
дастанның  тұңғыш  нұсқасын  жасауы  ықтимал.  Басқа  ақын-дар  оған  тағы  да  қоса  түскен. “Ер 
Сайын”  жырында  Сайын-ның  өлер  алдында  қырық  жігітпен  бақылдасқан  “қоштасуы”  да,  қырық 
жігіттің Аю Бикешке келіп  айтқан  “естіртуі” де,  Аю Бикештің  “жоқтауы” да бар. Эпостық дастан 
осылай тумақ керек деген жорамал басқа батырлық жырларда да тұрмыс-салт жырлары бар болуына 
байланысты  айқындала  түседі.  Мәселен, “Қобыланды  батыр”  жырындағы  Қобылан-дының  жауға 
аттанар  алдындағы  үй-ішімен  қоштасуы,  Ал-шағыр  шауып  әкеткеннен  кейін  бұғауға  түскен  ата-
анасының  батырды  жоқтауы, “Ер  Тарғын”  жырындағы  Тарғынның  ел-жұртымен  қоштасуы 
осындай”
25

Осы пікірді Е. Ысмайылов та қостаған
26
.  
Батырлық эпостың негізінде жатқан мақтау, мадақтау, жоқтау өлеңдерінің әуелде өлген адамның 
аруағына  арналып  айтылғандығы,  бұл  өлеңдерде  өлген  адамның  тірі  кезіндегі  іс-әрекеттері 
баяндалғандығы  сахалардың  және  эвенкілердің  батырлық  жырларынан  өте  айқын  байқалады: 
кейіпкердің  туылғанынан  бастап,  өлгеніне  дейінгі  батырлық  іс-әрекет-терін  баяндап  болып,  жыр 
айтушы жырды “сөйтіп, аруаққа айналды” деген сөздермен аяқтайды
27

Яғни батырлық жыр әуелде 
өлген адамның туылғанынан бастап, өмірінің ақырғы сәттеріне дейінгі барлық елеулі ерлік істерін 
баяндап, ұрпақ-тары мұны ұмытқан жоқ дегендей өлген адамның аруағына ишарат білдірген, оны 
риза ету үшін айтылған.   
Батырлық  жырдың  осы  құрылысы  түркі-монғол  халық-тары  батырлар  жырларына  тән.  Бұл  – 
ежелгі дәстүрдің жұрнағы, осы дәстүрдің тұрақтылығын аңғартатын жәйт. Мәселен, ежелгі түркілер 
мен  ежелгі  қырғыздардың  тастағы  жазулары  (Күлтегін,  Тұяқұқ
28

Білге  қағандарға,  Құл-Шораға 
арнап  жазылған  жазулар)  сахалардың  олонхолары,  қырғыздың  “Манасы”,  қазақтың  көптеген 
жырлары,  алтайдың  қайла-рының,  т.б.  мазмұны  кейіпкерлердің  туылғанымен  басталып,  оның 
соңғы ерлігін, өлімін көрсетумен аяқталады. 
Батырлық  жырлардың  негізін  мифологиялық  эпоспен,  батырлық  әңгімелермен  қатар  қаласқан,  
өлген  адамның  ерлік  істерін  баяндаған,  басқаша  айтқанда,  тарихи  фактілерге  сүйене  айтылған 
мадақтау,  жоқтау  өлеңдерін  тарихи  өлеңдердің  алғашқы  үлгілері  деп  білгеніміз  жөн.  Дәлірек 
айтқанда, бұл – тарихи өлеңдердің жанр болып қалыптаспай тұрған кезіндегі бастапқы түрі. 
Осы өлеңдердің өлген адамдардың аруақтарына арнап айтылғандығы мынадан да байқалады. С. 
Иванов  ежелгі  түркілер  қалдырған  сынтастарды  зерттей  келе,  әр  сынтас  қолына  тостаған  ұстап 
тұрған  адам  бейнесінде  жасалған-дығына  ерекше  көңіл  аударады.  Зерттеушінің  пікірі  бойынша, 
сынтастардың  осы  үлгімен  жасалғандығы  біріншіден  сын-тастың  өлген  адамды  бейнелегенін, 
екіншіден, қолына тос-таған ұстап тұрған сынтасқа өлген адамның аруағы ұялағаны және осы аруақ 
ас беруге жиналған адамдармен бірге асқа қатысатыны  туралы ұғымды білдіреді
29
.  
Ендеше,  ас  үстінде  асқа  қатысып  отырған  аруақтың  құр-метіне  мақтау,  мадақтау  өлеңдердің 
айтылуының  жөні  бар.  Көңіл  аударарлық  жәйт:  түркі-монғол  халықтары  салтында  өлікке  ас 
бергенде жылап, жоқтау айту ырымы жасалмайды, жылау, жоқтау тек адам өлгенде, оның жетісін 
(
яки  тоғыз  күнін),  қырқын  бергенде  айтылған.  Бұл  әдет  түркі-монғол  халықтарының  барлығына 
ортақ болған соң, мұны ежелден бері келе жатқан әдет деп тануымыз керек. 
Бұл әдеттің пайда болуы ежелгі ата-бабаларымыздың адамның бірнеше жаны болады (сүне, тын, 
құт,  жұла,  сүр,  жел-салқын,  үзүт)  деген  ұғыммен  байланысты.  Адам  өлгенде  оның  тәнінен  “тын” 
деген жаны шығады (мұндайда  “тыны чықты” деген), өзге жандары дененің ішінде қала береді, 7-9 
күннен кейін тәннен “құт” және “сүне” шығады, қырық күннен кейін тағы басқа жандары шығады 
деп сенген. Туған-туысқандары осы уақыт ішінде қайғырмаса,  өлген адамның денесінен алыс кете 
қоймаған  жандары  “үзүт”  болып,  тірілерге  зиян  келтіруі  мүмкін  деп  ұққан.  Бір  жылдан  кейін 
жасалған  ас  кезінде  өлген  адамның  “жел-салқын” (“аруақ”)  деген  жаны  ғана  өз  иесінің  сүйегі 
қойылған  жерге  келеді.  Осы  аруақты  сыйлап,  көңілін  көтеріп,  тамаққа  тойғызу  қажет  болатын. 
Сондықтан  ас  кезінде  ойын-күлкі,  өлең-жыр  т.  б.  сауық-сайран  жасалып,  мол  ас-тағам  берілетін 
(
бұларды  ауыз  тиер  алдында  “тие  берсін”  деуі  де  осыған  байланысты.  Аруақтың  көңілін  өстіп 
көтермесе,  ол  “үзүт” (“жаман  көрмес”,  өлілер  дүниесі  ханының  елшісі)  болып  тірілерге  зиян 
келтіріп жүреді деп сенген. 
Осыған қарағанда, аруақтарға арнап айтылған  өлеңдер жоқтау  түрінде емес, мадақтау  түрінде  
айтылған  болса  керек  Ендеге  батырлық  жырдың  негізі  болған  мифологиялық  эпос  пен  батырлық 
әңгімемен қатар тарихи өлеңдердің бастау  түрі – мадақтау өлеңдер болған. 

 
 
Өлген  адамға  ас  бергенде  осындай  мақтау  өлеңдерді  бұрынғы  кезде  қазақ  жыраулары  мен 
қырғыз  жомоқчулары  айтқан  болатын.  Мадақтау  өлеңінде  өлген  адамның  туыл-ғанынан  бастап 
істеген  ерлік,  жомарттық,  даналық  істері  баяндалған.  Бұл  өлеңдерде  кенже  эпосқа  (“тарихи 
жырларға”) тән эпикалық әсерлеу де, тарихи фактілерден алыс ауытқы-маушылық  та бар. Алайда 
кенже эпос немесе тарихи өлеңге айналу үшін бұл мадақтау өлеңдер жыршылардың репер-туарын 
еніп халық арасында тарау керек еді. Әрине, мадақтау жырларының барлығы дерлік жыршылардың 
сүйіп айтатын шығармаларына айналған жоқ,  мұның көпшілік арасына тараған таңдаулылары  ғана 
нағыз ауыз әдебиеті шығармалары болып қалды. 
Ас  кезінде  шығарылған  мадақтау  өлеңдерінің  халық  репертуарына  сіңісу  жолдары  әр  түрлі 
болған.  Осы  процесте  айтарлықтай  роль  атқарған  факторлардың  бірі  –  шығарманың  көркемдік 
сапасы.  Екінші  жағынан  алғанда,  бұл  орындау-шының  жыршылық  қасиеттеріне,  оның  халыққа 
қанша-лықты  кең  танылғандығына  да  байланысты  болса  керек.  Халыққа  әбден  танылған,  атақты 
жырау, 
жыршының 
репер-туарындағы 
шығармалар 
қарадүрсін 
орындаушылардың 
репертуарындағы  жаңа  шығармаларға  қарағанда  халық  арасына  көбірек  тараған.  Үшіншіден,  осы 
процесте  аруақтарға  сыйынудың  аса  маңызды  рөл  атқарғанын  да  естен  шығар-мағанымыз  жөн. 
Қиын, қысталаң шақтарда, жаумен бетпе-бет тірескенде жауынгерлер өз руларының атақты, батыр 
адамдарының аруақтарын шақырып, оларға арқа сүйеген. Сол себепті түркі-монғол халықтарында 
ұрысқа  түсер  алдында  жыраулар,  жыршылар  бұрынғы  өткен  аталардың  ерлік  істерін  баяндайтын 
жырларды айтып, жауынгерлердің рухын  көтерген. 
Қысталаң  уақытта  жыраудың,  жыршының  үш  күн,  үш  түн  қатарынан  айтылатын  жырларды 
орындауға  мүмкіндігі  болмағаны  өзінен-өзі  түсінікті.  Сондықтан  көбіне  көлемі  жағынан  кішілеу 
мадақ  орындалған.  Ежелде  өзінің  тірі  ке-зінде  істеген  ерліктері  туралы  баяндайтын  шығарманы 
тыңдау үшін өлең кейіпкерінің аруағы ұрыс майданына келіп, ұрпақтарына болысады деген сенім 
болған. Бұл туралы Махмұд Қашқаридің “Диуани лугат-ат түрк” (ХІ ғ.)  деген еңбегінде: “Мұның 
мәнісі мынадай: түркілердің екі руы бір-бірімен соғысқа шыққанда, соғыс басталардың алдында әр 
рудың  адамдарына  еріп  келген  аруақтар  бір-бірімен  соғы-сады.  Қай  рудың  аруақтары  жеңсе,  сол 
рудың адамдары  ертеңгі күні жеңіп шығады.  Қай рудың аруақтары жеңілсе, сол рудың адамдары 
жеңіліс  табады.  Соғысуға  келген  рулардың  жауынгерлері  аруақтардың  атқан  оқтары  тие  ме  деп 
қорқып,  шатырларына  кіріп  жасырынады.  Бұл  түркілер  арасына  тараған  әдет”  деп  айтылады
30

Демек,  ұрыс  алдында  батырлық  жыр,  мадақ  жырларын  орындау  –  соғыс  май-данына  аруақтарды 
шақырып  келтірудің  амалы  болған  сияқты.  Демек,  жеке  адамдардың  аруақтарына  арнап 
шығарылған мадақ жырлары осы жолмен де халық репер-туарына кіріп, сіңісе берген.   
Жанқожа  батыр  туралы  жырда  қазақ  жауынгерлері  Созақ  қамалына  шабуылға  шыққанда  
Төремұрат жырау мадақ өлең айтып, олардың рухын көтереді
31

Бұл ежелден келе жатқан дәстүрдің 
жалғасы. Осы салт монғолдарда да
32

көптеген өзге халықтарда да болған. Мысалы, майяларда, ица 
тайпа-сының  атақты  ержүрек  адамының  аруағына  арнап  шыға-рылған  мадақ  өлеңі  болған.  Осы 
мадақ  өлеңін  ицалар  жауға  қарсы  соғысқа  шыққанда  орындаған.  Өлең  ицалардың  халық  
репертуарына сіңісіп, “Ица жыры” деген атпен халық арасына кең тарап кетті
33

Түркі-монғол  халықтарында  осындай  мадақ  өлеңдерді  жыраулар  (жомоқчулар,  түүлчілер) 
орындаған болса, Анголада бұл міндетті жырау тәрізді абавугилер атқарған. Олар өлген батырлар 
мен хан, көсемдердің аруақтарына арнап мадақ өлеңдерін шығарумен қатар, асқан ерлік көрсеткен 
тірі жауынгерлердің, батырлардың, хандар мен көсемдердің ерлік істерін, жомарттығын, даналығын 
паш  ететін  мадақ  жырла-рын  да  шығарып  орындаған.  Осындай  мадақ  жырлар  “экье-вуго”  деп 
аталатын  Экьевуго  жырлары  өмірде  болған  оқиғалардың  ізімен  шығарылатын,  олардың  сипаты 
қазақтың  кенже  эпос  үлгілерінің  сипатымен  пара-пар  келеді
34

Сон-дықтан  осы  жырларды 
аруақтарға  шығарылған  мадақ  өлеңдер  дәстүрінің  дамуы  нәтижесінде  пайда  болған  жырлар  деп 
тануымыз  керек  сияқты.  Олай  дейтініміздің  себебіне  келсек,  мадақ  өлеңдерді  өлген  адамдардың 
аруақтарына  арнап  айту  дәстүрі  дәуірлеп  тұрғанда,  өзіне  бағыштап  шығарылған  мадақ  өлеңін 
естіген тірі батыр мұны мақтан етіп  тыңдамас болар, оны қорлау деп түсінер еді.  
Рашид  ад-Диннің  еңбегінде  Қабыл  ханның  баласы,  батыр  әрі  хан  Қутула  қағанға  арнап 
шығарылған  осындай  бір  мадақ  жырының  мазмұны  келтірілген.  Жырдың  қара  сөзбен  келтірілген 
мазмұнына қарағанда, мадақ жырында жыр (эпос) жанрына  тән негізгі ерекшеліктер бар, баяндау 
эпикалық әсірелеу тәсіліне негізделген
35

Мұны кенже эпосқа жат-қызуға болатын секілді.   
Бурят фольклоршысы Н. Шаракшинованың мынадай бір пікірін келтіргеніміз жөн. Бурят тарихи 
өлеңдерінің  эпи-калық  сарындарға  бай  екенін  айта  келіп,  ол: “Тарихи  өлеңдер  өздерінің  мазмұны 

 
 
және эпикалық элементтерді өз бойына сіңіруі  жағынан үлигээрлерге (батырлар жырына – Е. Т.) 
өте  жақын  тұрады.  Олардың  үлигээрлерден  айырмашылығы  тарихи  фактілерді  жырға  қарағанда 
дәлірек  көрсетуінде,  батырлар  жырының  поэтикасын  түгелімен  пайдаланбауында  және  көлемінің 
едәуір шағындау болып келетінінде дей аламыз. Ал стилі мен поэтикасы жағынан тарихи өлеңдер 
лирикалық  өлеңдерге  жақын  тұрады.  Өлең  туған  кезінде  ондағы  лирикалық  элемент  едәуір  күшті 
болып  көрінеді.  Уақыт  өткен  сайын  ол  әлсірей  бастайды,  эпикалық  элемент  күшейіп,  тарихи 
өлеңдер улигээрлерге жақындай  түседі. Осы тұрғыдан алып қарағанда, буряттің “Шоно батор” атты 
тарихи  өлеңі  қызықты. “Шоно  батор”  өлеңінде  кейбір  нұсқа-лары  бурят  үлигээрлеріне  жақын 
болса, енді кейбіреулерінің лирикалық элементі әлсіреген тарихи өлеңдерге жақын.  “Шоно батор” 
атты  тарихи  өлеңнің  кейбір  бурят  ауданда-рында,  мәселен,  Оса  (Билчир  ұлысы)  ауданында  
батырлар жыры болып кетуі ғажап емес”
36

Тарихи  өлеңдердің  эпикалық  элементтерді  өз  бойына  сіңіруі  –  өзге  халықтар  фольклорына  да 
ортақ  құбылыс.  Осы  себептен,  мысалы,  болгар  және  югослав  фольклоршы-лары  тарихи  өлеңдер 
қатарына әрі тарихи өлеңдерді, әрі кенже эпос үлгілерін  жатқыза береді
37

Бұл – тарихи өлеңдердің 
әр  түрлі  нұсқаларда  біресе  тарихи  өлең,  біресе  кенже  эпос  белгілерін  бойына  сіңіруінен  туған 
құбылыс. “Гайдуктар  тура-лы  өлеңдер  көп  сәттерде  эпикалық  шартты  схемаларға  еліктеп 
айтылады... Кейбіреулері өлең түріндегі хроникаға ұқсайды,  осы жағынан олар черногорлықтардың 
ХVІІІ-ХІХ  ғғ.  ерекшелігін  танытқан  ірілі-кішілі  оқиғалар  туралы  баян-дайтын  әңгіме-өлеңдеріне 
жақын келеді”, – деп жазады югослав тарихи өлеңдері туралы И. Голенищев-Кутузов
38
.  
Тарихи  өлеңдердің  эпикалық  сарындармен  толысып  кенже  эпосқа  айналу  процесі  малай 
фольклорына да тән қүбылыс. Мысалы, 1819 жылғы Мунтиңнің Палмбаң сұлтанына қарсы соғысқа 
шығып,  жеңіліс  тапқанын  баяндайтын,  тарихи  оқиғалардың  ізімен  туған  шығарма  кенже  эпос 
түрінде де айтылады
39

Башқұрттың  фольклорында  тарихи  оқиғалардың  ізімен  шығарылған  кішігірім  тарихи  өлеңдер 
(
бәйет) “Урал”, “Тевкелев”,  “Буранбай”, “Бииш”  сияқты  кенже  эпос  үлгілері  де  көп  кездеседі. 
Қалмақ  фольклоры  жөнінде  де  осыны  айтуға  болады. “Убуши  қонтайшының  дөрбен-ойраттарға 
қарсы жасаған  жорығы” атты ХVІ ғасырда болған оқиғаларды баяндайтын кенже  эпосымен қатар 
оларда  қалмақтардың  І  Петр  соғыстары  туралы  және  қалмақтардың  1812  жылы  орыс-француз 
соғысына  қатысқаны  туралы  баяндайтынтарихи  өлеңдері  де  кенже  эпос  түрінде  айтылып  жүр. 
Тіпті,  ежелгі  бұлғарлардың  жауынгерлері,  батырлары  туралы  баяндайтын,  тарихи  оқиғалардың 
ізімен  шығарылған  бәйіттері  де  кенже  эпос  түріне  жатады.  Сахалардың  тарихи-поэтикалық  фоль-
клоры  тұтасымен  дерлік  кенже  эпос  пен  олонхолардан  тұрады.  Бұл  шығармалардың  айтылу  түрі 
жай  өлеңдердің  айтылу  түрінен  айрықша.  Әдетте,  оқиғалар  туралы  баян-дайтын  бөліктері  қара 
сөзбен  айтылып,  кейіпкерлердің  сөздері  мен  диалогтары  “дьиэ  буо”
40
 
сарынымен  өлеңдетіп 
айтылады. Бұл жағынан алып қарағанда, олар олонхоға ұқсайды” деп жазады саха фольклоршысы Г. 
Эргис
41

Демек  қазақтың  тарихи-поэтикалық  фольклорына  тән  құбылыс  саналатын  өмірде  болған 
оқиғаларды  әрі кенже эпос (“тарихи жыр”), әрі тарихи өлең түрінде баяндау – көптеген халықтарға 
тән ерекшелік деуге болады.  
В. Пропптың орыстың тарихи өлеңдері жанрын анық-тағанда тарихи өлең жанрын “таза” түрінде 
анықтай  қою  мүмкін  емес  екенін  мойындауға  мәжбүр  болғаны  белгілі. “...Егер  жанр  дегенді 
поэзияның  азды-көпті  тұтастығы  белгісімен  анықтайтын  болсақ,  тарихи  өлеңдерді  жанр  есебінде  
мүлдем  топтастыра  алмаймыз...  Дегенмен,  тарихи  өлеңдер  жанр  есебінде  болмаса  да,  тарихи 
мазмұнға құрылуы жағынан ортақ, бірақ әр түрлі дәуірлерде  пайда болып, әр түрлі нысанда тараған 
бірнеше жанрлардың қосындысы есебінде – бар нәрсе”, – деп жазады ол. Осы қорытынды көптеген 
халықтардың, соның ішінде қазақтың тарихи өлең жанрына да қатысты. Бұған жоғарыда келтірілген 
мысалдар дәлел бола алады
42

Тарихи өлең жанрын анықтауды қиындататын көптеген жағдайлардың ішінде тарихи өлеңдердің 
кенже эпос болып құбылуы процесінің алатын орны ерекше. Бұл процестің  тек соңғы ғасырларда 
пайда  болған  құбылыс  емес  екенін,  батырлар  жырының,  кенже  эпос  пен  тарихи  өлеңдердің  гене-
тикалық түбірі бір екенін, тарихи өлең (мадақтау өлеңі) кенже эпос түрі арқылы  “нағыз” батырлар 
жыры  болып  қалыптасқанын  байқаймыз.  Ендеше  өзге  елдер  фолькло-рының  материалы  негізінде 
жасалған  “тарихи өлеңдер батырлар жыры дәстүрінің  әлсірей бастауы салдарынан кейінгі дәуірде 
пайда  болды”  деген  қорытындыны  жақтап,  оны  түркі-монғол  тарихи  өлеңдері  тәжірибесіне  тели 

 
 
салғанымыз асығыстық болатын сияқты. Осындай пікірді  кезінде автордың өзі де қазақтың тарихи 
өлеңдері туралы жазған тарауында айтқан болатын
43

енді бұл пікіріміздің қате екенін мойындауға 
тура  келеді.  Тарихи  өлеңдердің  батырлар  жырына  айналуы  эпикалық  дәстүрдің  әлсірегенін  емес, 
қайта  оның  қуатының  күшті  екенін  көрсетеді.  Қазақ  ауыз  әдебиетінде  тарихи  оқиғалардың 
эпикалық түрде бейнеленуі де  эпикалық дәстүрдің күштілігін аңғартады. 
Славян  эпикасының  тарихына  түркі-монғол  халықта-рының  фольклорының  материалдары 
негізінде  жасалған  қорытындыларды  тели  салуға  болмайтынын  орыс  фольк-лоршылары  да 
мойындап отыр
44

Бұл үшін типологиялық талдау жасау керек. Сонда ғана әрбір қорытынды тұжы-
рымның  типологиялық  мәнісі  бар  екені  яки  жоқ  екені  анықталуы  мүмкін.  Жоғарыда  жасалған 
типологиялық  талдау  тарихи  өлеңдердің  эпикалық  дәстүрдің  әлсіреуі  нәтижесінде  пайда  болғаны 
туралы  тұжырымның бірқатар осал тұстары бар екенін көрсетіп отыр. Тарихи этнография деректері 
де  тарихи  өлеңдердің  (мадақтау  өлеңдерінің)  батырлар  жырымен  бір  дәуірде  пайда  болғанын 
дәлелдейді
45

Тарихи-фоль-клорлық  зерттеулер  де  осыны  аңғартады.  Мәселен,  ежелгі  және  орта 
ғасырлардағы корейлер мен қытайлардың ауыз әдебиетінде батырлар жыры болған емес, ал тарихи 
өлең-дер болған
46
.  
Осыдан  “ежелгі  тарихи  өлеңдер  тек  әскери  ерлік  тақы-рыбын,  жауынгерлер  мен 
қолбасшылардың,  көсемдердің  жомарттығы  мен  адамгершілік  қасиеттерін  баяндаған”  деген  пікір 
тумауы  керек.  Кейбір  деректерге  қарағанда,    алғашқы  әлеуметтік  таптардың  қалыптасу  дәуірінің 
өзінде  тарихи  оқиғалардың  ізімен  шығарылған,  лирикалық  сарындарға  негізделген  тарихи 
өлеңдердің  қоштасу  түрі  пайда  болғанға  ұқсайды.  Мәселен,  біздің  заманымыздан  бұрынғы  121-
жылы Хо Цюй-бин басқарған қытай әскерлері хүндерді Еңлік
47
 
тауы мен Цилянь тауы  алқабынан 
ығыстырып  шығарғанда,  туған  жерінен  босып  келе  жатқан  хүндер  ата  мекенімен  қоштасып  өлең 
шығарғандығы белгілі. Осы тарихи өлеңнің қоштасу түрінің төрт-ақ жол өлеңі жылнамашылардың 
жазбаларында  сақталып  қалды.  Қытай  жылнамашылары  өзге  халықтардың,  әсіресе  дала 
көшпенділерінің  өмірі  туралы  жазғанда  маңызды  оқиғаларды  ғана  жазатын.  Осыған  қара-ғанда, 
өлеңнің жылнамада келтірілуі оның хүндер арасына кең тарап, жиі айтылып жүргенін аңғартатын 
секілді. Өлең мәтінінің сақталып қалған төрт жолы төмендегідей: 
 
Еңлік тауынан айырылдық, 
Қыз-келіншектеріміз еңліксіз қалды. 
Цилянь тауынан айырылдық, 
Алты түлік малымыз қысыр қалды
48
.
 
 
Ежелгі иузы (юечжилердің) Алиу деген кісісінің жыры  VІ-шы ғасырға жатады: 
 
Чылылардың аңғары, 
Ин тауының етегі. 
Жазық  дала жазылып, 
Көкжиекке жетеді, 
Көк аспаны көмкеріп, 
Төрт құбыла шайқалған. 
Шалғынынан төрт түлік 
Көзге әрең байқалған.
 
Жау шапқыншылығының салдарынан туған жерінен ығыстырылып,  босқан кезде туған жермен 
қоштасу  түрінде  шығарылған  өлеңдердің  тарихи  өлеңге  айналуын  хүн  (иузы,  юечжилердің) 
ұрпақтары  қазақтардың  “Қаратаудың  басынан  көш  келеді”  деген  қоштасу  өлеңінің  тарихи  өлеңге 
айнал-ғанын  да  байқауға  болады.  Қазақтың  тарихи  өлеңдерінің  пайда  болу,  қалыптасу,  даму 
процесін  зерттегенімізде  біз  ата-бабаларымыздың  жасап  қалдырған  мол  мұрасынан  аттап  өте 
алмаймыз. Қазақ халқының фольклорлық дәстүрі өзінен-өзі, тап-тақыр жерде пайда болған жоқ, ол 
– 
бұрынғы  замандарда  туып  қалыптасқан  бай  фольклорлық  дәстүрдің  заңды  мұрагері  әрі 
дамытушысы болып табылады. 
Фольклорлық дәстүрге тән ерекшелік оның ешқашан үзілмейтіндігі дер едік. Ал ол үзіліп қалса, 
онда  оның  жойы-лып  кеткені  болып  шығады.  Фольклорлық  дәстүрдің  дамуы  барысында  оның 
кейбір  бұтақтары  қураса,  олардың  орнына  жаңа  тармақтар  өсіп,  жетіледі.  Кей  уақыттарда  қуарып 
қалды-ау  деген  тармақтың  ғасырлар  шаңының  астында  жылт  етіп  төбесі  көрініп  қалып  жататын 
сәттері  де  болады.  Яғни  тасқын  судың  астында  қалып  қойған  шөп  сияқты,  ол  біразға  дейін  су 

 
 
астында  қалып,  сосын  күш  жинап,  жапырақтарын  күнге  қарай  созып,  бір  күндері  су  бетінен 
қылтиып шыға келеді. 
Туған  жермен  қоштасу  өлеңдерінің  дәстүрі  де  осыған  ұқсас.  Ата-бабаларымыздың  тарихында 
болып  өткен  ауыр  трагедиялық  оқиғалар,  бүкіл  халық  болып  қоныс  аудару  сияқты  “ақтабан 
шұбырындылар”  аз болған жоқ. ІІІ ғасырда  бір жағы қытай, бір жағы үйсін, бір жағы иузы (юечжи) 
үш жақтан жабылып, хүндерді қырып салды. Бір замандарда ірі, күшті мемлекет болған, Қытаймен 
бел  теңестірген  хүндер  ата  мекенін  тастап,  жан-жаққа  жан  сауғалап  босып  кетті.  Ірі  халықтың 
азғантай  ғана  жұрнағы  Алтайдың  аң  өтпес  шатқалдарын  паналап,  жан  сақтап  қалды.  Осыған 
қарағанда,  Еңлік,  Цилянь  тауларынан  айырылу  ұсақ  оқиға  болып  көрінбей  ме!  Осы  зор  трагедия 
бұрынғы  тарихи  оқиғаларға  байланысты  шығарылған  өлеңдерді  халық  жадында  өшіріп,  жаңа 
трагедиялық  оқиғаларға  байланысты  өлеңдердің  пайда  болуына  себеп  болғаны  әбден  мүмкін/ 
Хүндердің ұрпақтары ежелгі түркілер де осындай “ақтабан шұбырындыға” душар болғаны тарихтан 
мәлім. 
 
Осы  оқиғалардың  тасасында  қалып  қойған  бұрынғы  тарихи  өлеңдер  де  халық  жадынан 
өшірілгені сөзсіз.  
Ноғайлы хандығы ыдырағанда  ата-бабаларымыз тағы бір ауыр трагедияға душар болды. Еділді, 
туған  жерді  тастап,  жаңа  жерлерге  ауып  баруына  тура  келді.  Тарихи  оқиғалардың  ізімен  туған 
жермен қоштасу өлеңдері дәстүрінің жоғалма-ғанын осы оқиғаға байланысты шығарылған “Ноғай-
қазақ-тың  айырылуы”, “Ормамбет  хан  өлгенде,  он  сан  ноғай  бүлген-де”  сияқты,  қарақалпақ  ауыз 
әдебиетінде сақталған “Орман-бет би толғауы” сияқты өлең-жырлардан байқауға болады. 
 
Жылау, жылау, жылау күй, 
Жылаған зарлы мынау күй, 
Қазақ пен ноғай айрылды, 
Қазақ сартқа қайрылды. 
Ноғайлының ну елі 
Күңіренді, қайғырды. 
Қарақыпшақ Қобыланды 
Қара орыннан айырылды, 
Ел қанаты қайырылды. 
Зор күн туды, зор күндер, 
Кетті күлкі мол күндер. 
Жылау менен қоштасу... 
Келер ме қайтып ол күндер!
49

 
Хүн  өлеңіндегідей,  мұнда  да  туған  жер  –  құт  мекені  болып  көрсетіледі.  Хүн  өлеңінде  Цилянь 
тауының  шөбінен  айырылып, “алты  түлік  мал”  төлдемейтін  болды.  Мұның,  әрине,  поэтикалық 
бейне,  туған  жердің  берекелігін  аңғар-татын  поэтикалық  тәсіл  деп  түсінуіміз  керек.  Жоғарыда 
келтірілген үзінді де осыған ұқсас: атамекен, ежелгі тұрмыс “күлкі мол күндер” болып көрсетіледі, 
сол берекелі шат күндерді аңсау бар (“Келер ме қайтып сол күндер!”). Қарақалпақтың “Ормамбет 
би толғауында” да осылай: 
 
Артыу-артыу таулардан 
Аса көшти көп ноғай. 
Едил менен Жайықтан 
Жабыла көшти көп ноғай. 
Жаңа қоныс туған жердей берекелі  емес: 
Саразбанлы Сары тау 
Тәүке ханның журты еди, 
Қоқан деген уллы журт 
Ислам ханның журты еди. 
Ел-жұртынан айрылып, 
Етикли суу кешерсең, 
Қайықлы ескек есерсең, 
Бұл көшкеннен көшерсең, 
Түркстанға барасаң, 
Оннан мәкән табалмай, 
Оннанда арман көшерсең, 

 
 
Мийримсиз аққан Жайхунның 
Ылайлы сууын ишерсең
50
.
 
 
 
Осы  сарын  Қазтуған  толғауына  да  негіз  болған.  Демек,  ежелден  келе  жатқан  дәстүр  бұл 
жыраудың шығармаларында да кеңінен орын алып отыр: 
 
Жабағылы жас тайлақ 
Жардай атан болған жер,  
Жатып қалған бір тоқты 
Жайылып мың қой болған жер. 
Ботташығы бұзаудай, 
Боз сазаны тоқтыдай, 
Балығы тайдай тулаған, 
Бақасы қойдай шулаған, 
Шырмауығы шөккен түйе таптырмас, 
Балығы көлге жылқы жаптырмас 
Қайран менің Еділім...
51

 
 
Қоштасу  өлеңдеріне  тән  негізгі  ерекшелік  –  оларда  лири-калық  сезім  басым  болады.  Бұл 
түсінікті де. Ата қонысынан айрылған адамдар ең алдымен жүректерін сыздатып бара жатқан туған 
жерге  деген  шексіз  сүйіспеншілігін,  қилы  кезең-дегі  мұң-шерін,  болашақтарының  тұйыққа 
тірелгенін  жырға  қосады.  Бұл  өлеңдерде  ішкі  эпикалық  кеңдік  бар,  ол  бүкіл  халықтың  бейбіт 
өмірінің астан-кестеңін шығарған зарлы оқиғаның ауыртпашылығын сезінуден туған. Халық траге-
диясының  осы  сипаты  көлемі  жағынан  шағын  өлең,  толғау-ларға  ішкі  эпикалық  мазмұн  беріп 
отырады. Бірақ бұл батыр-лар жырына тән эпика емес. Батырлар жырындағы эпика оқиғаларды кең 
ауқымды  етіп  көрсетуден,  кейіпкерлерді  де  осыған  сай  етіп  суреттеуден,  қайталаулар,  ортақ 
суреттер  (общие  места,  клише),  теңеулер  мен  эпитеттерді,  т.  б.  пайда-лану  арқылы  жыр  желісін 
күрделі етуден тұрады. Қоштасу өлеңдеріңде эпикалық кеңдіктің өзі лирикалық кейіпкердің терең 
сезімін аңғарту  нәтижесінде пайда болады. Батырлар жырының эпикасына көп оқиғаны бір жерге 
топтастыру  тән  болса,  ал  қоштасу  өлеңдерінің  “ішкі  эпикасына”  оқиға-лардың  ішкі  терең  мәніне 
үңілушілік  басым.  Батырлар  жыры-ның  эпикасы  “оқиғаның  бағыты”  формуласына  құрылса, 
қоштасу өлеңдерінің ішкі эпикасы “себеп-салдар” форму-ласымен өлшенеді. Соңғысы – лирикалық 
жанрдың негізгі формуласы: сүйгенін еске алып, жігіт тәтті қиялға беріледі; жалғыз ұлы ұрыста қаза 
болған, шешесі қайғырады; құс салып, тазы ертіп, жігіт шаттанады, т. с. с.  Демек, қоштасу өлеңдері 
– 
лирикалық дәстүрдің негізінде пайда болған тарихи өлеңдердің түрі. Олардың эпикасы – сезімнің 
терең-ділігімен өлшенетін құбылыс.  
Сондықтан  қоштасу  өлеңдері  тарихи  оқиғаларды  сурет-теуді  мақсат  етпейді,  тек  болған 
оқиғалардың  ішкі  мәнін  емеурінмен  ғана  білдіруге  тырысады. “Қаратаудың  басынан  көш  келеді” 
деген өлеңде қалмақтардың қазақ ауылдарын шапқаны, елдің туған жерін тастап, жан-жаққа босуы, 
қазақ  жауынгерлерінің  көшті  қорғап  қалмақтың  барлаушы-шап-қыншы  жасақтарымен  ұрыс 
жүргізулері суреттелмейді. Осы оқиғалардың бәрі олардың  мәнісі  мен содан туындаған салдарын 
ғана аңғартатын поэтикалық бейнелер арқылы суреттеледі 
 
Стамбұлға  кезінде  көшіп  кеткен  қарашайлардың  өле-ңінде  туған  елінен  жырақта  ата-мекенін 
сағынғаны былайша жырланады: 
 
Ой, иги саған Теберди, Қобанны табар еди 
Сыйлы Шамда өтпек бла ашарға. 
Джаратхан Аллахдан буйрук табар еди 
Бурун кибик тик кюнюмде 
Джети эл болуб джашарға! 
Ой, болар ма еді Теберді, Қобданың суымен 
Түркияда
52
 
нан жеуге. 
Жаратқан Алладан бұйрық болар ма еді 
Бұрынғы көңілді күнімдегідей 
Жеті ел болып жасауға!
53
.
 
 

 
 
Бұл арада туған елдің қадірі, берекелігі суреттелмейді, алайда бұл ниет емеурінмен ғана беріледі: 
жат  өлкеде  елін  сағынған  адам  Теберді,  Қобан  суының  өзімен  қара  нан  же-генді  арман  қылады. 
Осының  негізінде  туған  елдің  берекелі  бейнесі  жасалады,  бұл  бейне  лирикалық  күшті  сезімнің 
көмегімен эпикалық сипат алады. Лирикалық кейіпкердің Түркияға қалай көшіп барғаны айтылмаса 
да, суреттелмесе де өлең контексінен осы сурет көз алдыңызда өзінен-өзі пайда болады. 
Дейтұрғанмен  қоштасу  өлеңдердің  түрі  мен  сипаты  өзгерді.  Олардың  негізінде  тарихи 
өлеңдердің жаңа түрі – сәлем өлеңдер, сәлем хаттар қалыптасты. Бұл процесс, әсіресе, 1916  жылы 
қазақтарды қара жұмысқа алу туралы орыс патша-сының жарлығымен байланысты болған оқиғалар 
кезінде анық байқалды. Жат жерге зорлықпен айдалып апарылған адамдардың жағдайы, бір есептен 
алғанда,  ата  мекенінен  босып  кеткен  адамдардың  жағдайына  ұқсас  болған.  Сон-дықтан  бұрынғы 
қоштасу  өлеңдері  мен  сәлем  өлеңдердің  арасында  ішінара  байланыс  бар.  Екеуінде  де  өлеңнің 
тууына өмірде болған оқиғалар себеп болған, екеуінде де туған елге деген ыстық сезім негізгі орын 
алады,  екеуінде  де  оқиғаның  кең  суреті  берілмей,  оның  орнына  оқиғаның  қалайша  бол-ғаны 
емеурінмен білінеді. 
Сонымен  мұндай  шығармашылықта  өзіндік  соны  қабат,  жаңа  сапалы  өзгерістер  пайда  болды. 
Мұның  өзі  өлең  шығар-ған  адамдардың  бұрынғыға  қарағанда  өзге  жағдайға  душар  болуымен 
байланысты болады. Жау шапқыншылығы салда-рынан туған жерінен босқан адамдар ата-мекеніне 
қайтар-қайтпасын  білмеген.  Сондықтан  олардың  өлеңдерінде  туған  жер  сарыны,  артта  қалған 
атамекен сарыны басты мәнге ие болған. Соған байланысты бұл сарын туған елдің ішкі эпи-калық 
бейнесін тудырған. Туған елдің суреті трагедиялық бояулармен айшықталды. Берекелі ата-мекеннің, 
шаттыққа толы туған жердегі бейбіт өмірдің  бейнесі – трагедиялық бейне еді, өйткені, бұл – енді 
қайтып  оралмас өмірдің елесі, ешқандай  өлшеммен өлшене алмайтын қорлық пен зорлыққа душар 
болған елдің бүгінгі күннен, болашақтан күдер үзіп, бұрынғыдай  жақсылық күтпейтінінің белгісі 
еді (“Алты  түлік малымыз  қысыр қалды”, “Қайран менің Еділім”, “Мийримсиз аққан  Жайхунның 
ылалы сууын ишерсең”,  “Келе ме қайтып ол күндер!”). 
Ал,  қара  жұмысқа  айдалған  аламдардың  тағдыры  басқа,  олар  жан  сауғалап  босқан  жоқ,  туған 
елге  ақыры  оралаты-нынан  күдер  үзген  жоқ.  Сондықтан  бұл  тектес  сәлем  өлең-дерде  туған  елді,  
туған-туысқандарды  сағыну,  барған  жердегі  тұрмыс  жағдайларын  хабарлау,  үй-іші,  туған-
туысқандарға сәлем жолдап, амандықтарын білу сарындары басты мақсат болып табылады. Ондай 
өлеңде ішкі эпикалық арнасы тарылып, жеке адамның ой-сезімі алға шықты: 
 
Барсаң сәлем айта бар Байбалаға, 
Байдың малы сыймайды айдалаға. 
Жігіт хатқа түскелі бір жыл болды, 
Сары уайым түсті ғой бозбалаға. 
Бұрынғы  қоштасу  өлеңдерінде  лирикалық  кейіпкер  бүкіл  елдің  жинақталған  бейнесі  болып 
көрінсе,  ал  сәлем  өлеңдерде  жеке  адамның  бейнесі  бой  көрсетті.  Қара  жұмысқа  айдалған-дардың 
бәрінің дерлік тағдыры бір болғанымен, ой-сезімдері ортақ болғанымен әр сәлем жолдаушының тек 
өз  үй-ішінің  адамдарына,  тек  өз  ауылдастарына  ғана  айтатын  сөздері  бол-ды,  тек  өз  туған-
туысқандарының жағдайын білгісі келді. Сәлем өлеңдердің мұндай ерекшелігі оның бүкіл халықтық 
ортақ  сипат  алуына  бөгет  жасады,  демек  халық  репертуарына  енуіне  кедергі  болды.  Міне, 
сондықтан да мыңдаған сәлем хат-тардың ішінен бірен-сарандары ғана ел аузында айтылып жүр. 
Сәлем өлеңдердің ішкі эпикалық арнасының тарылуы олардың дәстүрін әрі қарай жалғастырып, 
лирикалық  жаңа  объектілерді  негізге  ала  айтылатын  өлеңдердің  пайда  болуына  жол  ашты.  Бұл 
өлеңдерде бұрынғы қоштасу өлеңдерінің, сәлем өлеңдерінің формальдық сыртқы сипаттары сақтал-
ғанымен,  мазмұны  жалпыға  ортақ  ой-сезімдерге  құрылады.  Кейде  мұндай  өлеңдер,  тіпті,  әзіл-
қалжың түрінде айтылады. Мысалы: 
 
Ат айдадым Сарытауға, кәмәйя, 
Арқаным жоқ матауға, ой, дүние-ай! 
Әккәги, әккәги кәмәйя, 
Қашан пайдом дамайя, ой дүние-ай! 
 
 
Бұл  өлеңде  тарихи  өлеңдер  дәстүрінің  жұрнағы  ғана  сақталып  қалып  отыр:  лирикалық 
кейіпкердің  Сарытау  (Саратов)  жаққа  апарылғаны  емеуірін  арқылы  білдіріледі,  оның  ат  айдаушы 
жұмысына қойылғаны айтылады. Алайда осы тарихи-мағлұматтық тұсын өлеңнің әзіл-қалжың үшін 

 
 
қосқан  орыс  сөздері  қымтап  тастайды  (кәмәйя  –  “комолая”,  пайдом  дамайя  –  “поедем  домой”).  
Мұнда ішкі эпика да жоқ, өйткені, оны осы әзіл-калжың сөздер-ақ жуып-шайып жіберген. Демек, 
бұл  өлеңді  лирикалық  ән-өлеңдер  қата-рында  қарастыруға  болады.  Сөйтіп  лирикалық  дәстүр 
арнасында  пайда  болған  тарихи  өлеңдер  ақыры  лирикалық  ән-өлеңге  келіп  тірелді.  Бұл  –  тарихи 
өлең жанрының заңды эволюциясы. 
Ал  кенже  эпостың  жөні  басқашалау  болады.  Тарихи  өлеңдердің  авторлары,  әдетте,  ел  ішінен 
шыққан  өлең  шығаруға  икемі  бар  қатардағы  адамдар  болса,  кенже  эпосты  тудырушы  әрі  сақтап 
таратушылар арнайы маманданған арнаулы адамдар – жыраулар болған. Сондықтан кенже эпостың 
авторы  тек  тарихи  оқиға  туралы  айтып  беру,  ой-сезімін  өлең  сөзбен  елге  жеткізу  мақсатын  ғана 
көздемеген, ол өзінің ақындық қабілетін танытуға, кейіпкердің іс-әрекет-терін жұртты қызықтырып 
баяндауға тырысқан. “Нар жо-лында жүк қалмас” дегендей, ол халық батырының барлық ерліктерін 
ашып  көрсетуді  мақсат  еткен.  Жыраулар  шығарған  тарихи-поэтикалық  шығармалардың  эпикалық 
түрде көрі-нуінің бір себебі осында жатыр. Тыңдаушы жұрттың да жыраудан кішігірім өлең емес, 
ұзақ, қызықты  поэтикалық  әңгіме естігісі келетінін  де  естен шығармағанымыз дұрыс. Үшіншіден, 
бүкіл  қазақ  халқының  тарихи  тағдырын  шешкен  “Ақтабан  шұбырынды”  заманының,  бүкіл  қазақ 
елінің  құла-ғын  елең  еткізген,  хандар  мен  патшаға  қарсы  қолға  қару  алып  соғысуға  дем  берген 
халық көтерілісі басшыларының, батырларының ерліктері эпикалық түрде суреттелуін талап еткен. 
Төртіншіден,  эпикалық  дәстүр  –  қазақ  жырауларының  ежелден  келе  жатқан,  қазіргі  күнде  де 
жойылмаған  күшті  дәстүрлерінің  бірі.  Осының  бәрі  жыраулар  шығарған  тарихи  эпикалық 
шығармалардың кенже эпос түрінде пайда болып, таралғанына негіз болды. 
 
Батырлар  жыры  жанрының  пайда  болып,  қалыптасу  дәуі-рінде  осы  жанрдың  негізін  қалаған 
компоненттердің  бірі  –  кенже  эпос  болғанын  жоғарыда  көрсеткен  едік.  Ал  соңғы  дәуірлерде 
батырлар  жыры  жанры  әбден  нығайып,  кең  құлаш  жайған  кезде  жағдай  өзгерді.  ХVІІІ-ХІХ-
ғасырларда  пайда  болған  кенже  эпос  үлгілері  батырлар  жыры  дәстүрінің  ықпа-лына  түскенін 
аңғаруға  болады.  Кенже  эпос  –  ескі  батырлар  жырларының  заңды  жалғасы.  Ескі  батырлар 
жырларының  көптеген  элементтері  кенже  эпостан  өз  орнын  алды.  Бұлардың  ішінде  батырлық 
тақырыптар,  эпикалық  суреттер,  батырлар  жырлары  поэтикасының  көп  элементтері  бар.  Мысалы, 

Олжабай батыр” жырында батырдың бала кезі ескі жырлардың үлгісімен суреттеледі: 
 
Жайнаған жай тасындай түрі бөлек, 
Отырды Айдабол би түрін танып. 
Бұл бала туған екен елге ырыс, 
Бақытты ерге өтпейді жауда қылыш. 
Қайырлы аман болса бұл шырағым, 
Қап түбінде жатпайды асыл құрыш.   
Ұлғайды артықша боп бар тұлғасы, 
Қақпақтай жауырынды, орта бойлы, 
Шүйделі қайшы құлақ, қара қасы. 
Сабырлы кішіпейіл, жанға жайлы, 
Қатардан асып тұрған мәртабасы. 
Он төртке жасы келді сол уақытта, 
Болуға ыңғай келді ел ағасы
54
.
 
 
Жанқожа  батырға  ерген  серіктерінің  бірі  Әйімбет  батыр-дың  жорыққа  шығу  сәтін  суреттеу  де 
ескі жырлардың үлгі-сімен жасалған: 
 
Осы жүрген Әйімбет 
Масатыдай құлпырған, 
Қоразым жұртын тындырған. 
Көк найзадан қолы өткір, 
Найзағайдан оғы өткір. 
Сілтеуіне келгенде 
Желден жылдам қолы бар. 
Астына мінген арғымақ 
Ала аяқ торы жануар. 
Жолын құдай қалаған, 
Бір өзін мың балаған, 

 
 
Түрікпеннен шыққан ер еді
55
.
 
 
Батырдың  жауға  қарсы  шапқанын  суреттегенде  де  орын-даушылар  эпикалық  бейнелеу 
тәсілдерін жиі пайланады. 

Қаракерей  Қабанбай  батыр”  жырында  қазақ  жауын-герлерінің  қолынан  өлген  Аманалы 
қызының көз жасын көріп, оны сүйген Шағалаққа жаны ашыған Қабанбай: 
 
Қайдан білдің байғұстың  
Көз жасының тимесін
56
,
 
 
деп, үлкен кісі есебінде тоқтау айтады. Ескі жырларда  жаудың  қызы олжа болып  кетер еді, мұны 
орындаушы да, тыңдау-шылар да әбес көрмеген болар еді. 
Түрмеде  отырған  Бекет  батыр  айдалуына  себепші  болған  Шерниязға  кәдімгі  қатардағы  адам 
сияқты ашу көрсетеді: 
 
Осы кеткен айдалудан 
Есен барып, сау қайтсам, 
Бәлем Нияз, сені ме!
57
 
 
Демек,  кейіпкерлер  суреттеуде  кенже  эпос  ескі  жырлардан  өзгеше  тәсілдерді  пайдаланады. 
Кенже  эпоста  эпикалық  құлаш  едәуір  тарылады,  бірінші  қатарда  кейіпкерлердің  адамшылық 
бейнесін көрсету  мақсаты тұрады. Жыр айтушы тарихи фактілерге жақындау болуды мақсат етеді. 
Осының арқасында эпикалық идеализацияның да арнасы едәуір  тары-лады.  Жоғарыда келтірілген 
мысалдардың  өзінен  кейіпкер  бейнесін  суреттеудең  психологиялық  бейнелеудің  нышандары 
көрінетіні  байқалады.  Сондықтан  түрмеге  келген  шешесін  көрген  Бекет  шыдай  алмай,  жылап 
жібереді: 
 
Шешесін танып, сал Бекет  
Көк арбаны құшақтап, 
Өксіп-өксіп жылады
58
 
 
Мұнда эпикалық идеализация атымен жоқ. 
Кенже эпостағы идеализация екі сәтпен көрінеді: 
1. 
Ел  үшін  жауға  қарсы  шыққан  батырдың  ерліктерін  көрсету  (мұндайда  кенже  эпос  ескі 
батырлар  жырымен  шек-теседі); 2. Елі  үшін  азапқа  түскен  азаматтың  халін  лирикалық  сезіммен, 
аяныш, қуаныш, қайғыру, ардақтау сезімдері ар-қылы көрсету (мұндайда  кенже эпоста лирикалық 
кейіпкер пайда болады). Лирикалық кейіпкер, әсіресе, Бекет туралы жырларда анық бой  көрсетеді. 
Жырдың өзі Бекеттің зарын, елмен қоштасуын,  істеген ерліктерін есіне түсіруін, түрмеде жатқанда 
шешесімен  көрісуін  баяндайды.  Батырдың  өзі  жырдың  лирикалық  кейіпкеріне  айналады. 
Оқиғалардың  барлығы  Бекеттің  өз  ой-сезімі  арқылы  суреттеледі.  Осының  арқасында  жырдың 
оқиғасы  күшті  лирикалық  сипат  алады.  Жырдың  сюжеттілігі,  оқиғаларды  күшті  лирикалық  сезім 
көмегімен  бейнелеуі,  кейіпкердің  трагедиялық  халге  ұшы-рауы,  поэтикалық  суреттеудің 
драматизмге  ұласуы  –  осының  бәрі  Бекет  туралы  жырды  балладаға  біртабан  жақындата  түседі. 
Демек, дәстүрлі эпикалық, батырлық негізінен айырыла бастаған  кенже эпос  үлгілері лирикалық 
жанрдың ауқымына ене бастайды. Бұл – кенже эпос эволюциясының бір тармағы ғана. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал