Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы



жүктеу 3.09 Mb.

бет11/23
Дата08.01.2017
өлшемі3.09 Mb.
түріБағдарламасы
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   23

ӨМІРШЕҢ ОЙ АЖАРЛЫ

Тұрсынбек Кəкішев. Қадірлі Ғабе! 1974 жылы қазақ əде-

биетінің ұлы жазушыларына арналған жиындар өтіп жатыр 

ғой.  Əнеугүні  Ілияс  Жансүгіровтың  тойын  өткіздік.  Содан 

кейін  университетте  Сəкеннің 80 жылдық  тойы  өтті.  Ол, 

əрине,  қалалық  жиналыс  емес,  университет  коллективінің 

Сəкенге арнаған жиыны. Сонда өзіңіз естелік айттыңыз.

Сол айтқан естеліктеріңізге жұртшылық құлақтанып қа-

лыпты. Сол жиында магнитофонымыз дұрыс жұмыс істемей, 

жазып ала алмадық. Енді, əрине, ол өткен дүниені қалпына 

қайта түсіру қиын, дегенмен де сол жиналыста сөйлеген сөз-

деріңізді,  айтқан  естелігіңізді  бүгін  суыртпақтап  шығарып 

алсақ деген едім. Сонымен қатар, жалғыз Сəкен емес, сіздің 

творчествоңызға  байланысты  да  біраз  сауалдар  туатыны 

сөзсіз. Осы жағдайларға байланысты сізбен дидарласып     от-

ырмыз. Сіздің Сəкен жайлы пікірлеріңізді, өз творчествоңыз 

туралы ойларыңызды білгіміз келеді.

Əрине, Сəкеннің, Ілиястың, Бейімбеттің бір жылдың төлі 

болуы  қазақ  əдебиеті  классиктерінің  молдығын  көрсетеді 

ғой.  Алайда,  үшеуі  үш  жылда  туса,  сөз  мерекесі,  əдебиет 

мейрамы ұзара түсер ме еді деген ой келеді. Əрине, үшеуінің 

бір жылда туғанын енді түзету қиын, бірақ дегенмен де біздің 

əдебиетіміздің  танылуында,  əдебиетіміздің  халықаралық 

деңгейге  шығуында  осындай  классиктеріміздің  үлесі  мол 

ғой. Сондықтан осы əңгімемізді классиктерімізге, оның ішін-

де Сəкенге байланыстырып өткізсек деп едім. Мен бірнеше 

сұрақтар дайындап келдім. Сіздің пікіріңізді білгім келеді.

Мысалы  ғой,  Сəкен  жөнінде  қазір  пікір  айтқан  адамдар 

аз  емес.  Сəкеннің  əдебиетіміздегі  орны,  мəдениетіміздегі, 

халқымыздың тарихындағы орны жөнінде пікірлер көп ай-

тылып, көп жазылды. Сіздің пікірлеріңіздің жазған мақала-

ларыңыздың, айтқан ойларыңыздың барлығы да оқушы жұрт-

шылықтың  көңілінде,  кітапханасында.  Солай  бола  тұрса  да, 



163

тағы  да  бір  рет  Сəкеннің  қазақ  халқының  əдебиеті  мен 

мəдениетіндегі  орны  қандай?  Соңғы  кездің  көзқарасымен 

қалай  түйіндеуге  болады?  Сəкеннің  қазақ  мəдениетіндегі, 

əдебиетіндегі, халқының тарихындағы орны жайында түйін-

ді пікіріңізді анық айтып берсеңіз екен.



Ғабит Мүсірепов. Сəкеннің қазақ əдебиеті мен қазақ со-

вет  мəдениетінің,  жалпы  халық  ағарту  жұмыстарының  жа-

ңа  беталыс  табуындағы  орны  ерекше  ғой.  Сəкен  алғашқы 

кезде жапа-жалғыз. Жаңа əдебиет, жаңа мəдениет дегеннің 

бағытын жапа-жалғыз белгілеген адамымыз деуге болады.

Біздің зерттеушілерде бір ескерілмей жүрген жағдайлар 

бар.  Сəкен  революция  туын  көтеріп  шыққанда  Сəкеннің 

қасында  қаншама  жазушылар  бар  еді,  қанша  қалам  қай-

раткерлері, қанша халық ағарту жағындағы əлеумет қайрат-

керлері бар еді? Дəл Сəкен «Жасасын Совет» деп атқа мін-

генде ондай жолдастары аз болатын.

Жұртқа  мəлім  ғой,  бүкіл  қазақ  интеллигенциясының  ол 

дəуірде 90 пайызы  ұлтшылдық  бағытта  жүретұғын.  Кейін 

олардың бізге келіп қосылғаны жоқ емес, бар. Бірақ ол дəуір-

де Сəкенге жолдас болғандары жоқ.

Сəкенді  біз  совет  əдебиетінің  негізін  қалаушы  деп  ай-

татын  болсақ,  ең  алдымен  Сəкеннің  сол  майданды  жалғыз 

басқарып, совет ұранын жалғыз көтергендігін ескеруіміз ке-

рек.

Шындығына қарағанда, «Қазақ», «Ақжол», «Сарыарқа», 



«Абай», «Сана», «Шолпан» журналдарының айналасы лық-

си толып отырған бұрынғы ескі интеллигенция еді ғой. Оның 

барлығының да бағыты тап сол дəуірде совет құрылысының 

бағытымен ұштасып жатпайтұғын. Көпшілігі негізі қаланып 

жатқан жаңа құрылысқа қарсы болып отыратұғын.

Сол  кезде  Сəкен,  əйтеуір  шамасы  келгенше,  жалғыз  да 

болса қызыл туды қолдан түсірген жок. Сəкеннің өзі үлкен 

ақын. Əсіресе, жазғанынан гөрі өзінің жаны үлкен ақын адам 

болатұғын. Сөйте тұрып, сондай жалғыздығына қарамастан, 

Сəкен  бұрылмастан,  айналмастан  бəріміздің  өсуімізге, 

бүгінгі Совет əдебиеті деп саналатын үлкен əдебиеттің балаң 


164

кезінде соның бағытын аудармай, бұлжытпай жаңа дəуірге 

қарай бейімдеп басқарып отырды.

Сəкен  жалғыз  жəне  сол  жалғыздығына  қарамай  үлкен 

орын алған кісі. Сондықтан мен Сəкенді басқалардан ерек-

ше бағалаймын.

Қанша  өссек  те,  ол  кезде  жаңа  туып  келе  жатқан  қазақ 

əдебиетінің кадрлары түбегейлі əзірлікпен келген, дүниетану 

жағынан белгілі көзқарасы қалыптасып болған жандар емес 

қой.  Сонысына  қарамай,  Сəкен  бізді  дұрыс  жолға,  дұрыс 

бағытқа бастап кетті деп ойлаймын.

Сол  бағыт,  сол  Сəкеннің  берген  үлгі-өнегесі  біздің  со-

вет  əдебиетінің  тез  өркендеп  кетуіне  үлкен  бағыт,  кəдуілгі 

орыс  халқы  айтатын,  путевка  берді.  Бізде  ондай  путевка 

дегеннің  дəл  мағынасы  шыға  бермейді.  Сəкеннің  жалғыз 

жүріп  алысқан,  жүріп  келе  жатқан  революциялық  дəуірдің 

бағытын  (Мен  əдебиет-мəдениет  майданындағы  бағытын 

айтамын) жалғыз өзі берік ұстап, жалғыз өзі мойнына алған, 

жас  кадрлар  жинап,  болашақтың  жолын,  бағытын  сызып 

кеткендей адам көремін.



Т.К.  Кейінгі  сұрақтардың  ішінде  ондай  сауалдарым  бар 

еді.  Алдын  алып  қойдыңыз.  Ендігі  бір  мəселе:  Сəкенді  ал-

ғаш  көргеніңізді  айтып  беріңізші.  Алдымен  Сəкеннің  өзін 

көрдіңіз бе, əлде даңқын естідіңіз бе? Революция жолындағы 

ер-азаматтың іс-əрекетінің сізге жасаған əсері қандай болға-

нын баяндап беріңізші.



Ғ.М. Мен елде 20-жылдары ауыл кеңестің хатшысы де-

гендей,  волисполкомның  мүшесі  дегендей,  одан  басқа  да 

əртүрлі  қызмет  істеп,  баяғы,  қолға  газет  түсіп  қалса  оқып 

жүретін жастардың бірі едім. Иə, 21 жылы Пресногоркеуде 

жоғары бастауыш училище бітірдім. Бұрын молдадан екі-үш 

жыл оқығаным бар.

Кейіннен біздің үлкен, атақты жазушыларымыз болып кет-

кен Ілияс, Бейімбет, Мұхтар, Сəбиттер бұл кезде Сəкенменен 

қол ұстасып, жұмыс істескен болмайтұғын. Ұлтшыл интел-

лигенттер  бір  жағынан  тұтас,  қалың,  барлық  баспасөзді, 

газетті  меңгеріп  кетуіне  шамасы  келетін  дəрежеде  болса, 


165

Сəкенмен бірге қол ұстасып аттана қоятұғын жазушылар, со-

вет жазушылары дейміз ғой осы күні, ол кезде шыға қойған 

жоқ-ты.  Сондықтан  да  Сəкеннің  орны,  тағы  да  қайталап 

айтамын, бөлек орын, ерекше орын, біздің мəдениетіміздін 

дұрыс бағыт алып кетуі жағынан қарағанда.



Т.К. Сəкенді алғаш кездестіруіңіз, көруіңіз жайында. Ал-

дымен Сəкеннің даңқын естідіңіз бе, иə болмаса өзін көрдіңіз 

бе? Осы жайында алғашқы əсеріңізді айтып берсеңіз.

Ғ.М. Сəкен деген ақын, революцияны өз қолымен жасас-

қан, Ақмолада Советтің туын өз қолымен көтерген. Халық 

Комиссарлары  Советінің  председателі,  халықтың  аса  бір 

қамқор адамы деген даңқ қазақ халқына кең жайылып жата-

тын. Мен де солай алдымен даңқын естідім.

Сонан соң, 1923 жылы күзде мен Орынборға оқуға келдім. 

Рабфакқа, Орынбордағы оқу ісіне араласу Сəкеннің екінші 

бір қызметі сияқты екен. Сəбит рабфакқа бір жыл бұрын ке-

ліп түскен.

Сол отыз баланы анда-мұнда: ересектер мектебіне, «опыт-

но-показательная школа» дейтін он жылдық мектепке, Раб-

факқа, Қазан институтына бөліп-бөліп орналастыруда Сəкен 

оқу  жұмысын  басқаратын  адамдай  қатынасты.  Сол  отыз 

шақты баланың бəрі де оқуға қабылдандық.

Сəбит 22-жылы Рабфакқа түскен соң, Сəкенмен жақын-

дасып  кетіпті.  Сəкеннің  Орынбордағы  Деевская, 5 дейтін 

үйінің  бір  бөлмесінде  тұрады  екен  Сəбит.  Сəбитпен  бірге 

қыс ортасына дейін мен де сол үйде тұрдым.

Буденныйдың  мұртындай  қайырып  тастаған  мұртты, 

қара толқынды келген шашты, өзі аққұба, көз қиығы ерек-

ше,  денесі  сом,  еркек  ішіндегі  аса  бір  сымбатты  адам  еді. 

Мен Сəкеннің өлеңдерінен кейде ырғақ жағынан болсын, ой 

мен түр жағынан болсын кемшілік таба аламын осы кезде, 

бірақ Сəкеннің кісілік жаратылысында бір кемшілік жоқ деп 

ойлаймын.

Ол шай үстінде көп əңгіме айтатын, өзі домбыра шертетін. 

Сəкеннің шайы деген 2 – 3 сағатқа созылады. Ол кезде арақ 

ішу деген жоқ қазақ арасында, темекі тарту аз. Кем болса он-



166

он бес кісі Сəкеннің айналасына жиналар еді. Оның үшеу-

төртеуі  Қарсақпайдың,  Қарағандының  жұмыскері, 1912 

жылы Лена оқиғасына қатынасқан Угар Шөнібеков сияқты, 

сонсын  өзі  оқуға  түсіріп,  өзі  өсіріп  келе  жатқан  бірталай 

жұмысшы жастар, ел жастары Сəкеннің үйінде тұратын, ал 

тұрмағандарының  өзі  де,  Сəкеннің  мойнындағы  асыранды 

балаларындай көп болатұғын.

Сəкеннің кескініне қарап, оның ақын екендігіне сенетін 

едік. Сəкен жиырма сегіз жасында Совнарком председателі 

болған ғой.

Енді қарасак, Сəкеннен біз сегіз жас кіші екенбіз, бірақ 

сол  кезде  ол  бізге  таудай,  ұлы  адамдай  көрінетін.  Өйткені 

əрбір ісінде елдің қамы аңғарылатын. Өзі елді көп аралай-

тын.  Əсіресе,  Орал  өңіріне  көп  барып  жүрді.  Орынборға 

жақын  маңайдан  оқушылар  əкеліп,  ел  тіршіліктерінен  көп 

əңгіме айтып жүретұғын. Сол кездегі Сəкеннің жазғанынан 

Орынборға  қарайтын  елдердің  біразының  тіршілігі  қандай 

екенін көресіз.

Т.К. Сəкеннің сізге тікелей тиген жəрдемі бар ма?

Ғ.М.  Бірінші,  Сəкен  мені  рабфакқа  түсірді.  Екінші,  мен 

1924  жылы  партияға  түсемін  деп  арыз  бергенімде,  Сəкен 

менің  рекомендаторым  болды.  Сəкен  арқылы  мен  Əліби 

Жанкелдинмен  таныстым.  Бір  адам  болса  да  революцияға 

дейінгі  стажы  бар  адам  керек  болатын  ол  кезде.  Əлекең 

маған рекомендация берді.

Ол кезде партияға рекомендация беруге 5 кісі керек еді. 

Сəкен мені сол кезде КазПИ-дің ректоры болған Баймен Ал-

манов деген кісімен таныстырды. Ол да ескі коммунист еді. 

Маған рекомендация берді.

Тағы бір жайды еске алуға болады. Қарақұм деген жерде 

30-шы жылы аудандардың ортасындағы жер таласы болып, 

Əліби Жанкелдин, Сəкен, мен, тағы біраз адам сонда бардық. 

Сол кезде біз Аралда бір вагонда тұрдық. Əрқайсымыздың 

бөлек купеміз болушы еді.

Сəкен  бəрімізден  ерте  тұрып,  қыдырып  кетеді.  Күнде 

таңертең Ташкентке қарай Москва пойызы өтеді. Содан га-


167

зет алып келетін еді Сəкен. Бір күні, мен тұрған жоқ едім əлі, 

купемді ашып, Сəкен менің бетіме «Литературная газетаны» 

«оқы» деп тастай берді. Өзі шығып кетті. Газетті жалма-жан 

алып қарасам, Маяковский қайтыс болған екен.

Маяковскийдің өліміне Сəкен қатты қайғырды. Өзінің де 

Маяковскийше жазған кездері бар ғой. Ешкімге айтып жа-

рияламаса да, Маяковскийді өзіне арқа тұтатын.



Т.К. Маяковскиймен екеуі дос болыпты деген əңгіме бар 

ғой.


Ғ.М.  Маяковскиймен  Сəкен  көп  кездескен  сияқты.  Сол 

газетте  Маяковскийдің  «Товарищ  правительство,  моя  лод-

ка разбилось о быт, к чему теперь вспоминать бед и обид» 

деген жолдары бар еді. Соны Сəкен қайта-қайта еске алып, 

жазушылар  арасындағы  жағдайларды  көбірек  айтып  кетті. 

Содан  кейін  біз  жүк  машинамен  жолсыз  Қарақұмға  жүріп 

кеттік.

Т.К. Қарақұм деген қай жер сонда?

Ғ.М. Бұл – Шалқар мен Ырғыздың ортасында, Жезқазған-

ның күнбатыс солтүстік жағында.



Т.К. Ақтөбе мен Жезқазғанның екі ортасында екен ғой.

Ғ.М.  Иə,  сол  маңай.  Сол  жолда.  Сəкен  ылғи  тоқтаған 

жерде мені қасына ертіп, даланы кезіп кетуші еді. Əсіресе, 

Маяковскийдің  өлімі  Сəкенге  үлкен  бір  ой  салған  сияқты. 

Ол  Маяковскийдің  ақындығының  басқаларға  ұқсамайтын 

ерекшелігін көбірек айтатын. Сол сапардағы екі нəрсе есімде 

қалыпты.  Біреуі – «Сəкеннің  досы  көп.  Сəкеннің  жолдасы 

көп  дейді  жұрт.  Шындап  қарасам,  менің  жолдасым  да,  до-

сым да, тіпті қайда барсам да толып жатыр. Бірақ солардың 

ішінде бір сырласым жоқ екен», – деді. Мұңайып айтқандай 

болды.


Т.К. «Сыр сандықты» жазған кездегі көңіл күйлерінен əлі 

айыға алмай жүрген тұсы ғой...



Ғ.М. Иə, сол «Сыр сандық», айтпақшы, содан кейін жа-

зылды ма екен?



Т.К. Алдында жазылды.

Ғ.М. Ə, солай ма?.. Əйтеуір, «Сыр сандықтың» əсерін сол 

далада  көбірек  айтып  жүрді.  Ол  кезде  мен  жаңа  ғана  жаза 



168

бастаған  кезім  еді.  Сонда  сырласуға,  иə  болмаса,  ең  берісі 

ашылып  сөйлесуге  болатын  жастардың  бірі  шығар  деп 

үміттенуі де мүмкін. Мен оны солай үміттеніп еді деп айта 

алмаймын. Өйткені Сəкеннің аты – Сəкен.

Т.К. Сəкен сіздің «Тулаған толқында» атты шығармаңыз-

ды оқыған шығар?



Ғ.М. Оқыды.

Т.К. Сəкен түсінігіндегі сұлулықтың сыры қандай еді?

Ғ.М.  Сəкен  айтатын: «Кейбіреулер  қиялындағы  сұлу 

əйел бейнесін өзі ойша жасап алады да, сонсын оны өмірде 

кездестіре алмай, əуре болады да жүреді. Бірақ мен білетін, 

мен сүйетін əйелдің беті, көзі, мұрны, бойы, аяқ-қолы менің 

өз ойымда ғана болуы мүмкін», – деп. «Өз ойымда жасалған» 

деген жоқ, «өз ойымда ғана болуы мүмкін», – деді.

Кеше  «Иностранная  литература»  журналында  Петрарка 

туралы үлкен зерттеу шықты. Авторы есімде жоқ, поляк жа-

зушысы  болуы  керек.  Сол  Петрарка  бір  бейнені  өзі  ойдан 

жасап,  соған  өзі  ғашық  болып  кеткен.  Петрарканың 300 – 

400  өлеңі  бар.  Соның  барлығы  бір  адамға,  бір  ғана  əйелге 

жазылған. Тарихта мұндай аңыздар бола береді. Өзі салған 

суретке, өзі тастан қашаған мүсінге өзі құмартып, ғашық бо-

лып жүретін көркемөнер қайраткерлері бар ғой...



Т.К.  Сөзіңізді  бөлгенге  ғафу  етерсіз.  Сіздің  «Кездеспей 

кеткен бір бейне» атты шығармаңызда, сұлулықтың симво-

лы ретінде, осы айтып отырған ойлардың дамытылған фор-

масында...



Ғ.М. Соның ұшқыны ғой.

Т.К. Соны Сəкенге байланыстырған уақытта...

Ғ.М.  Мен  шамам  келгенше, «Кездеспей  кеткен  бір  бей-

неде»  Ақлиманың  бейнесін  Сəкеннің  өзі  толықтырар  ма 

еді» деген ойда болдым. Сəкен бір-ақ рет көріп қалады да, 

анықтап,  бейнелей  алмайды,  бірақ  Сəкен  оны  өз  ойымен 

өсіріп, өңдеп, əдемілеп, нағыз ғашық болатын қыз етіп алған 

ғой. Мен сол тұрғыда жазып едім оны.



Т.К. Сұлулықты, ажарлылықты, ақылдылықты қастерлеу 

жөніндегі ойларыңызды мына соңғы жазып жатқан повесі-

ңіздегі Ұлпан бейнесімен байланыстыра кетсеңіз.


169

Ғ.М. Жазушы болған соң еліміздің тарихына байланыс-

ты  нəрселерді  қарастыра  жүресің  ғой.  Менде  шешілмей 

жүрген бір жұмбақ бар. Мынау жиырма екі болыс Қаракесек 

елінің ұраны – «Қарқабат». Қарқабат – əйел аты. Біржан Са-

рамен айтысқанда. «Сал Біржан салды əнге Қарқабаттап», – 

дейді. Біржан ұлы жүзге келіп айтысқанда, арғынның ақыны 

болып айтысады ғой. Ол өзі – Нұралы Керей. Мынау мен жа-

зып отырған Есеней сол Қожағұл, кəдуілгі Біржанның атасы 

ғой.  Өтей  деген  адамның  жерін  тартып  алған.  Сол  Біржан 

Арғынның атынан айтысқа түскенде сыйынатын аруағы, ша-

қырған ұраны – Қарқабат – əйел. Екінші, Қытай жерінде он 

екі болыс Абақ керей бар дейді. Сондағы Абақ деген кісі де 

əйел.  Ал  мынау  орта  жүзде  Айбике,  Нұрымбике,  Күнкөке, 

Сүйінбике  деген  елдер  бар,  соның  барлығы  үлкен-үлкен 

руларға  қойылған  əйелдің  аты.  Сəкеннің  елі  Енең  деп  ата-

лады.


Т.К. Иə, солай...

Ғ.М.  «Енең  деген – «əжең»  деген  сөз  ғой.  Сонда  бұлар 

Қыз  Жібек  немесе  Баян  сұлу  сияқты  сұлулығымен  атағы 

шыққан əйелдер емес, болмаса матриархаттан келе жатқан 

сарқыншақ емес. Кəдуілгі патриархалды феодалдық дəуірде 

елді билеп кеткен əйелдер.

Мен алып отырған Ұлпан деген кісі біздің елден шыққан, 

өмірде болған адам. Зираты біздің ауылымыздан екі шақы-

рым жерде еді. Бірақ ол менің көрген кісім емес, сондықтан 

анау əйелдерден желі тартып барып, бейне жасауға тиістімін 

ғой. Сол елге егін салдырған деген даңқы қалған, шөп шап-

тырған,  қыстау  салдырған.  Есеней  байдың  малын  бүкіл  ел 

бағып, жалғыз соның аузына қарап, қара қазанына қарап, ши 

болып қалғанда, солардың 15 – 20 жылдық еңбегін бөліп бе-

ріп, елді ел қылған адам дейді Ұлпанды.

Мен қазақ елінің бір ақылды əйелінің бейнесін жасамақ-

пын. Басқа елде өзінің көрікті əйелін де, ақылды əйелін де, 

басқа  əйелін  де  бейнелеп  жүр  ғой.  Мынау  Ұлпан  сондай 

əйелдің бейнесі болар деп жаза бастаған едім. Мұнан кейін 

де тағы бір əйел суреттеледі, соны бейнелегенде де мен со-


170

нау Сəкеннің алыстағы əсерінен нəр аламын ғой деп ойлай-

мын. Кейде сол əйелді сипаттағанда, мінез-құлқын жазғанда, 

Сəкеннің «Шіркін-ай, сондай əйел болар ма еді?» – дейтұғын 

бір арманды өкініштері есімде қалған сияқты, ылғи көз ал-

дымда тұрады.



Т.К. Олай болса, Сəкеннің, Сіздің сұлулық жөніндегі көз-

қарастарыңыздың барлық жиынтығы «Кездеспей кеткен бір 

бейне», «Ұлпан» арқылы сыртқа шығып жатқан сияқты ғой, 

тегі.


Ғ.М. Солай деуге де болады.

Т.К. Енді Сəкеннің өзіне қарай қайтадан бір оралсақ қай-

теді?  Сəкен  КазАПП-ты  құрған  уақытта  соның  жетекшісі, 

алғашқы ұйымдастырушысы болды ғой. Совнаркомнан түс-

кеннен  кейін  Москвадан  «Кузницаның»  өкілі,  РААП-тың 

өкілі  болып  келді.  Сондағы  алған  əсеріңіз,  қазақтың  совет 

жазушыларын  ұйымдастырудағы  Сəкеннің  іс-əрекеттері 

қандай болды?

Ғ.М. Мұнда бір өте нəзік жағдайлар бар. Сəкен ұлтшыл-

дық ықпалында жүрген адамдарды оңай тəрбиелеп аламын 

деп  ойламаған  кісі.  Сондықтан  əдебиеттегі,  мəдениеттегі 

жаңа  беталысты  тезірек  ұғынып,  қолға  алып  кететін  алды-

мен жастар болуы керек деп үміт артқан сияқты.

КазАПП-ты  алғаш  ұйымдастырған  кезде  мен  ол  маңай-

да болған жоқпын. Оқып жүрген кезім. Сонда Сəбит, Асқар 

Тоқмағамбетов,  Тайыр  Жароков,  баяғы  Қалмақан  Əбдіқа-

дыров, Елжас Бекенов, Əбдірахман Айсарин, Əбділда Тəжі-

баев секілді жеті-сегіз адамды бірден жастардан жинапты.

Бұл кезде Мағжанға қарсылық қатты күшейіп тұрған кез, 

оның  да  əлі  бізге  мойын  бұра  қойған  кезі  емес.  Ол  Жам-

былдың кезі емес. Ол «Мен тоқсанмен біргенің» де кезі емес. 

Əріректе, əлі шалқақ жатқан кезі Мағжанның.

Сонсын біраз əдебиетшілер «Қазақстан» баспасының ай-

наласында  болды.  Ташкентте  шығатын  газет-журналдың 

айналасындағылар  Каз-АПП-тың  бағытына  түп-түгел  қар-

сы.  КазАПП-тың  бағыты  түгіл  жалпы  қазақ  əдебиетінің  өсіп-

өркендеу  жолына  қарсы. «Орыс  жазушылары  олай  қылған 


171

екен деп, бізде былай қыла салмауымыз керек», – деп сіре-

сіп  жатқан  кезі  ғой.  Жəне  олардың  өзі  білім  жағынан  Сə-

кеннен артық болмаса кем емес, қалай дегенмен тең. Олар-

ды  тəрбиелеймін  деп  Сəкен  əуре  болмай,  əуелі  жастар-

дан  жазушы  жинаған.  Əрине,  келе-келе  бұл  жастардың 

ішінен  де  кішкене  теріс  азулар  шығып  кетті.  Жалпы,  осы 

өзімізден  басқаны  ішке  кіргізбейік  дегендей  бағыттар  бо-

лып,  солақайлық  жасалды.  Мысалы,  КазАПП-қа  Бейімбет 

пен Ілиясты тартпау сияқты, бұл əрине жақсылық емес қой, 

Бірақ Сəкен, мен білетін Сəкен, Бейімбетпенен, Ілияспенен 

дос  еді.  Оларды  қатты  бағалайтын  адам  еді.  Сол  кезде  де 

солақайлық күшейіп, Сəкенге «сіз енді ақсақал болып, үйде 

отырыңыз» деген сынай байқалатын.



Т.К. Қалғанын өзіміз жөндеп аламыз деп қой, баяғы...

Ғ.М. Иə, қалғанын өзіміз істеп аламыз деп. Біраз адамды 

маңайларына жолатпай жүрді.



Т.К. Қайыпназаровтардың тұсы ғой.

Ғ.М.  Қайыпназаровтардың  тұсы.  Баяғы  Əбдірахман 

Байділдин  болды.  Солақайлық  жағынан  біздің  Сəкен  де 

ешкімге есесін жібере қоймайтұғын. Бірақ сол тұста «Жыл 

құсы»  дейтін  альманахты, «Əдебиет  майданы»  журналын 

шығаруда Сəкен басшы, көсем болды.

Т.К. Тағы да бір топ сұрақтарым бар. Ол көбіне Сəкеннің 

қоғамдық, мемлекеттік қайраткерлігіне байланысты.

1923  жылы  сіз  Сəбеңмен  екеуіңіз  Сəкеннің  үйінде  жат-

қан уақыттарыңызда Мемлекет басшысы ретінде біраз айт-

тыңыз ғой əлгінде.

Жалпы халықтық тұрғыдан келген уақытта, қазақ мəде-

ниетін, қазақ елін, шаруашылығын көтеру тұрғысынан кел-

ген уақытта өзіңіз білетін Сəкеннің арманды ойлары, жүзеге 

аспай  қалған  жоспарлары  бар  ма?  Жоқ  болмаса  солардың 

көбін өзі біраз атқарып, дендеп тастады ма? Осы жөніндегі 

ойларыңыз қандай?

Ғ.М. Сəкен адам ретінде, мемлекет басшысы ретінде, ме-

ніңше,  ешкімге  жақсылықтан  басқа  ешнəрсе  ойламайтын. 

Бұл сол кездегі, менің жас кезімдегі əсерім емес, кейін де та-


172

лай əңгімелерде, талай істерде байқалған Сəкеннің табиғаты 

ғой деп ойлаймын.

Сəкен «анаған қарсы болды, мынаған қарсы болды» дей-

ді  ғой.  Бұның  көпшілігі  Сəкеннің  атымен  жасалған  істер. 

Сондай қолайсыз жағдайларды, əсіресе мына жікшілдік жа-

ғындағыны,  Сəкенге  таңып  жіберіп,  Сəкен  көбінесе  содан 

күйіп жүретін.

Мен  оны  Совнарком  кезінде, «Еңбекші  қазақ»  газетінің 

редакторы болғанда да көріп, біліп жүрдім. Сол лауазымда-

рына қарамай, оқу істеріне қатты араласып отыратын адам 

еді. 


Əлгі, 1922 жылғы

  ашаршылық  кездерінде  Сəкен  елдің 

жайына көбірек назар аударатын, əңгімесінің көпшілігі со-

ған арналатын.

Ол  кезде  Сəкен  Қазақ  автономиялық  республикасының 

Совнарком  председателі  ғой.  Біздің  рабфакқа  жаңа  түскен 

кезіміз. Сəкеннің айтқан əңгімесіне құлақ қойып, зер салып 

тыңдағанымыз  болмаса,  анықтап  сұрауға  шамамыз  кел-

мейтін. Сол тұста сайлау деген де жиі болып тұратын – бо-

лыс  сайлауы,  ВЦИК-тің  сайлауы,  КазЦИК-тің  сайлауы, 

Советтердің сайлауы...

Əлгіндей əңгімелер үстінде өзінің Ленинге жолыққанын, 

Кремльге тоқтаусыз кіре беретінін, Ленинмен қалай сөйле-

сетінін көбірек айтатын еді.

Менің байқауымша, ол Ленинге 3 – 4 рет кірген, 3 – 4 рет 

мəжілісте болған сияқты сезілетін еді. Съезд уақытында Сов-

нарком  председателінің  президиумда  болулары  да  мүмкін. 

Онда болмаса, съезд үстіндегі жүріс-тұрыстарда сөйлесуі, не 

өзінің кабинетінде Лениннің Сəкенді қабылдауы даусыз ғой 

деп ойлаймын. Лении жайын сұрай қою бізге ол кезде тіпті 

ретке келмейтін шаруа ғой. Соны біз анықтай алмай кеттік. 

Білсе, естігені бар, əлгі Қаскей Өтекин білер, құлағында не 

қалды екен, өйткені ол «Еңбекші қазақ» газетінің секретары 

болатын.


Т.К.  Əнеугүні  университетте  естелік  айтқан  уақытта 

Лениннің  мінезін  аңғартатын  бір  детальды: «Осылай  емес 

пе?» – деп басын қисайтып, бір сұрақ қоятын əдетін айтып 

едіңіз.


173

Ғ.М. Ондай жайларды Сəкен көп айтатын. Өзіне бір рет 

Ленин «Ты же поэт» деп қалғаны бар деп айтатұғын еді.



Т.К. Оны қандай жағдайда айтты екен?..

Ғ.М. Ондай əңгімелерде Лениннің айтқан негізгі, салмақ-

ты мəселелерін бізге айта қоймауы мүмкін. Бірақ сол жеке 

кездесу кездерінде, əсіресе салынайын деп жатқан Көкшетау 

жолы əңгіме болған сияқты. Кейін оны «Жер қазғандарда» 

жазды. Осы төңіректе бір əңгіме болғаны анық. Кең байтақ 

қазақ  даласының  қарым-қатынасы  жоқ,  бір  облысқа  бару 

үшін қаншама күндер кететінін айтып, теміржол салу жағын 

тездетуді өтінген жайы бар сияқты. Сол кезде Ленинде оны 

тез жасайтын ақша қайда, ты же поэт, саған ол оңай көрінеді, 

ал біздің қалтамыз бос отыр ғой деп айтқан сияқты.



Т.К. Қаражат мəселесіне, Ленинмен кездесуіне байланыс-

ты мынадай бір жай менің есіме түсіп отыр. Архив документ-

теріне қарап отырғанда, қаражат өзі қашанда жетпей жата-

ды ғой.


Біздің республикамыздың жол қатынасын жақсарту мақ-

сатында Сəкен аэроплан алу, теміржолды өркендету мəселе-

сін қатты көтерген.

Ал сонымен қатар, ең бір айрықша, ақшаны көп тілеген 

жəне  əлеумет  ыждаһатын  талап  еткен  мəселе – оқу  ағарту 

саласы.  Сəкеннің  айтатыны  бар  ғой: «Қазақ  халқы  енді 

бір  жиырма  жылдың  ішінде  мəдениетті  елдердің  қатарына 

қосылуы  керек», – деп  мүмкін,  осыған  қажетті  қаражаттар 

жөнінде, осы мақсаттар деңгейінде болған əңгіме шығар.

Ғ.М.  Сəкеннің  аэроплан  сатып  алу  керек  деген  екі-үш 

мақаласы бар ғой. Сəкен теміржолды, экспресті, аэроплан-

ды  жазғанда  да  біздің  еліміздің,  жеріміздің  сонша  шашы-

лып,  бытырап  жатқанын  еске  алған.  Мəдениетті  елдердің 

қатарына  тез  жету  үшін  теміржол,  аэроплан  керек  дейтін 

ойлары оның Ленинге байланысты да айтатын əңгімелерінің 

бір үлкен саласы болатын.

Баяғыда  қызыл  отау  керуені  деген  жүргізілді  ғой.  Оны 

біз қазір Əліби Жанкелдин атына байланыстырамыз. Əлекең 

тек  сол  қызыл  отаудың,  сол  керуеннің  бастығы  ғана.  Оны 



174

шығарып жүрген, елге спектакль апарыңдар, оқу апарыңдар, 

білім апарыңдар деген идеяның көбі Сəкеннен таралған бо-

латын. Сəкеннің керуен қайтып келгенде қатты наразылық 

білдіргені бар: Спектакль беріңдер деп те кісі қостық, пьеса 

да, əншілер де, домбырашылар да бердік, соның барлығын 

пайдалана  алмай,  əншейін  өлең  айтудан  басқа  жағын 

келістіре алмай келді», – деп.

Мен білсем, Сəкен өзі республикалық ЧК-ның сауатсыз-

дықты жою жөніндегі комиссиясының бастығы болатын.



Т.К. Ол жөнінде жазған мақалалары өте көп. Сонсын, өзі-

нің ағартушылық, мұғалімдік парызы да бар ғой мойнында.



Ғ.М. Ол өзі 1916 жылы мұғалімдік семинарияны бітірген, 

енді бала оқытам дегенде қозғалысқа қатысып кеткен адам 

ғой.  Содан  соң  ол  қайтып  бастауыш  мектепке  оралған  кісі 

емес, сабақ берген кісі емес. Кейін, осы Алматының өзінде 

Сəкен  сабақ  бермей  отыруына  да  болатын  еді,  бірақ  сол 

əртіннен  келе  жатқан  əлгі  халық  ағарту  қызметкерлерінің 

парызы болуы керек, осы КазПИ-де, анда-мұнда сабақ беріп 

жүрді.


Т.К. Осыған байланысты менде тағы да бір сұрақтар туып 

отыр. 1922 жылдан бастап Сəкен қазақ тілін кеңес тіліне ай-

налдыру  мəселесін  көп  көтерді.  Ана  тілі  арқылы  халықты 

өкімет  ісіне  жақындату,  сол  тіл  арқылы  елді  өркендету, 

жеткізу мəселесіне Сəкеннің көзқарасы қандай еді?

Ғ.М. Сəкен қазақтың тілі дегенге қатты қарайтын кісі еді. 

Ол елдің конституциясының бірінші пунктінде «Мемлекет-

тік  тіліміз – қазақ  тілі»  деп  жазу  керек  деп  сөйлейтін.  Ал 

біріміз  орысшалап,  біріміз  қазақшалап, «шала  молда  дін 

бұзар» болып отырсақ, ел өз бетімен өзі дұрыс ойланып, өз 

сана-сезімімен  түсінбесе,  өз  ісін  өзі  орнықты  істей  алмай-

ды. Елдіктің негізгі белгісі – тілінде. Осы мағынада ол көп 

сөйлейтін, көп жазатын да еді.

Ол кезде көптеген қазақ аудандарында кеңсе, оқу-ағарту 

істері – барлығы қазақ тілінде жүретін.

Сəкен  тілді  жеке  ғана  сөйлесу  үшін,  жеке  ғана  қызмет 

атқару  үшін  керекті  нəрсе  деп  ұғынбайтын.  Тілдің  өзі  көп 



175

салалы.  Жалғыз  əдебиет  тілі  ғана  емес,  мемлекеттік,  яғни 

кəдуілгі кеңселік тіл, заң тілі, əскер тілі, сонымен бірге ауыл 

шаруашылық, өндірістік дүние жағындағы тілі болуы керек 

дейтін.

Менің  алғашқы  басылып  шыққан  нəрсем – «Амери-



кан  бидайығы»  деген  кішкентай  кітапша.  Білмеймін,  неше 

бет  екені  есімде  жоқ.  Сонда  «сен  маманмын  деп  маманша 

да жазасың, бірақ сенің тілің жақсы екен, шаруа адамдары 

түсіне алады екен, олардың басын шатастырмапсың», – деп 

еді. Мақтаған түрі солай болушы еді ол кісінің.

Демек, ол тілге, тілдің өсуіне мемлекеттік көлемде кең қара-

ған кісі. Онысы кейде өзіне зиян болып жүрді. Кейбіреулер 

əдейі бұрмалады ғой.



Т.К. Тоғыз мақала жазды ғой ол тіл жөнінде. Айтпақшы, 

осы  кезде  Би-ағаң  қабырға  газетінде  жарияланған  Сіздің 

«Тулаған  толқынданы»  оқитын  еді  ғой.  Əлгі  «Американ 

бидайығынан» туып жатқан ойлар ғой.



Ғ.М. Би-ағаң деген кісі бір қызық адам еді.

Жазушылардың  біртүрлі  болмай,  əртүрлі  болғаны  жақ-

сы.  Екі  Сəкен  болса  бір  жерге  сыймас  еді,  екеуі  қызық  та 

болмас еді.

Би-ағаң Сəкенге мүлде ұқсамайтын. Оның мінезі – азы-

рақ тұйықтау деуге келе ме немесе қақ-соқта жұмысы жоқ-

тығына қарап, тұйық көреміз бе, ол өзі кəдуілгі ішінен ойла-

нып, ішімен тексеріп жүретін адам болатын.

Ол кезде мен «Еңбекші қазақта» корректор болып істей-

тінмін. Оқып жүріп сөйтетінбіз, ақша тауып, күнкөру керек. 

Сол  кезде,  əйтеуір,  Бейімбет  араламаған  институт  болмай-

тын.


Бейімбет жиналыстарда президиумға да отырмайды, кел-

генін де ешкімге білдіртпейді. Талай жиналыстарда əншейін 

топтың бір шетінде отыра беретін еді.

Əрбір  жиналыста  бірдеңе  оқылмай,  бірдеңе  айтылмай 

қоймайды ғой студенттер арасында. Соны Бейімбет ертеңіне 

ұстап алатын сияқты еді маған. Осы Тайырды (Тайыр КазИ-

НО  дейтін  институтта  оқитын)  содан  тауып  алды,  білдіңіз 

бе? Мені рабфактан тауып алды.



Т.К.  «Біздің  Би-ағаң»  деген  естелігіңізді  айтып  отыр-

сыз ба?


Ғ.М. Иə, Өзінің жазғандарын да бастан-аяқ білесіңдер ғой. 

Əйтеуір, осы қазақтың тілі, психологиясы дегенге, боямала-

май жазуға келгенде Бейімбет ерекше адам. Сонсын, қазақ 

жазушыларында, осы Советтік Қазақстанның туған күнінен 

бастап, қаламы қолынан түскенше жазып кеткен өмірі – осы 

бүгінгі өмір ғой.



Т.К. Советтік өмірдің шежіресін жасап кетті ғой.

Ғ.М. Иə, шежіресін жасаған адам.

177

Есмағамбет ЫСМАИЛОВ


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал