Бағдарламасы бойынша басылып іпықгы Ахметжан Т. Жан әлемі: Сүхбатгар Алматы: Сөздік-слош 240 бет



жүктеу 1.93 Mb.

бет1/19
Дата01.02.2017
өлшемі1.93 Mb.
түріБағдарламасы
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19
1901

б 76(5К)

IGiw.'
V

ББК 76.01 
А 94
Q 4
Туынды Мәдениет, ақпарат министрлігінің 
бағдарламасы бойынша
басылып іпықгы
Ахметжан Т.
Жан әлемі: 
Сүхбатгар 
Алматы: Сөздік-слош
240 бет
ISBN 9965-409-96-Х
Халықаралық  “Алаш”  әдеби  сыйлығының,  Қазақстан  Жастар  Одағы 
сыйлығының лауреаты, талантты жазушы Талаптан Ахметжанның жаңа жинағына 
соңгы жылдары баспасөз беттерінде жарияланған сұхбаттары топтастъфылып отыр. 
Автор елімізге танымал жазушылар  мен  өнер  сақлақгарьш ашық өңгімеге шақыра 
отырып,  олардьщ  жүрек  төрінде  бойтұмардай  хатталып  жаткдн  жан  сырларын 
майдан  қьш  суырғандай  етіп  суыртпақгап,  бүкпесіз  ақгаруына  түрткі  болтан.
Ашық өңгіме үстінде туындайтын  кдзақ елінің арғы-бергі тарихына,  өдебиеті 
мен  мөдениетіне,  рухани  дүниесіне  кдтысты  сан  алуан  тақьірыптағы  әңгімелер 
оқырманды ойға жетелейді.  Кітапта топтастьфылган  сұхбатгардан уаргг,  замана 
келбеті айқын көрініс тауып отырады. Автор сүхбаттаскдн адамыньщ ой-пікірлерін 
оқырман  жүрегіне  жететіндей  көркем  тілмен  кестелеген.
А
4502020000
00
(05)-06
!
М
I
С.Торайғыров
атындағы  ПМ У-д‘ ч
кадемик  С.бейсөмо- 
ә гь-^дағы  ғылыма
*
ПХАНА^
ББК 76.01
ISBN 9965-409-96-Х
Ш
Ахметжан  Т.,  2006 
Сөздік-словарь,  2006

$ шсщ
,   ы
і і 6
Ахмөтжан
ТАПАПТАН
(Сұхбаттар)
С.ТО 9*9*
м уо » « т і т д о г м  
ЛАЩЯОй** тлттш тш тп ж
  » я м и е « і і т <
С .  БЕЙСЕМБАЕВ  АТЫКДАҒЫ 
ГЫЛЫМИ  КІТАПХАНАИЫҢ  БАҚЫЛАУ  ДАНАСЫ
КОНТРОЛЬНЫЙ ЭКЗЕМПЛЯР 
НАУЧНОЙ БИБЛИОТЕКИ ИМ.С.БЕЙ СЕМ БАЕВА

пмаодакмм
 гесуц»#ствве*ые 
умимрсмтст
 »
м
.
с
 
то
»*«
гыро
»
а
 •
А
Б
"Сөздік-Словарь
2006
С .  БЕЙСЕМБАЕВ  АТЫИДАҒЫ  ГЫЛЫМИ  КГГАЛХАНА
ОКУ  ЗАЛЫ
ЧИТАЛЬНЫЙ 
З А Л  
НАУЧНАЯ  БИБЛИОТЕКА  ИМ .  С .  БЕЙСЕМБАЕВА

ЖАН ЭЛЕМI ЖӘНЕ ЖАЗУШЫ
Талаптан Ахметжан:  Бұдан тура жүз жыл бүрын,  яғни  1894 жылы, 
XIX ғасырдың соңында ұлы Абай:
Жасөспірім замандас капа қылды,
Сабыр,  ар жок,,  аял жок,,  ілді,  жүлды.
Түрлау кьиып еиінәрсе баск,ара алмай,
Сенімі жоқ серменде өңкей жынды,  —
деп  күңірене  жырлаған  екен.  іепнде  гасыр  соңы  кашанда  осындаи 
адам нанғысыз үлы өзгерістерге толы бола ма деймін.  Бүдан бір ғасыр 
бүрын ұлы Абайды кажыткдн,  кдйғы ойлаткдн касіреттер бүгін де ан- 
дағайлап  алдан шықгы.  “Арын сатып,  ант үрып,  іздегені,  Бір семіз  ат, 
аяғы бір табақ ас”  болып тұрған замандастарымыз аз  ба?  Тап қазіргі 
кезде де талайлар:  “Еңбегі жоқ еппенен мал табам деп, сендіре алмай, 
сене алмай, сенделеді”.  “Өзіңде бармен көзге үрып” жүргган аргыламын 
деп ойға-қырға шапқылау етек алды.  “Заманың түлкі болса, тазы боп 
шал” деген кдзактың ұлағатты сөзі өтірікті шындай,  ақсақгы тындай 
етіп, аддасаң да, арбасаң да мал тап дегенге сайып турмаса керек.  “Онда 
оны алдайды,  мұнда мүны, Жанын берсе табылмас сөздің шыны”, — 
дегізіп данышпан  Абайды  түңіддірген  күңгірт  күн тағы  да  еңсемізді 
езе түскендей ме, кдлай?
Әкім  Тарази: 
Менің  ең жақсы  көріп  оқитын  шығармаларымның 
бірі — JI. Толстойдың күнделіктері. Соңда бір байкағаным — үлы жа- 
зушы жас кезінде ылш келер жана жылдьщ бірінші күнінен бастап үлкен 
істерге кірісемін деп өз-өзін кайрай береді екен.  Бірақ уакьгг өте береді, 
арман орындалмайды,  көздеген  мақсат көңілден ғайып болады.  Жас 
жігіт “кдгі, өтгеген-ай” деп тағы да сан соғады. Жаңаруды, жаңаша өмір 
сүруді келесі жылдың  1  кдңтарьшан  бастаймын деп тағы да өз-өзіне 
ант береді.  Күндер өтеді,  айлар өтеді,  біртіндеп жаңа жыл такдлады. 
Жеңіл тірлікке, жастық қызыкка бой алдырған Левушка (Л.  Толстой 
өз-өзін солай атаған)  қымбат күндерін боска өткізіп жатады...
Меніңше,  адамзат  та  сол  Левушка  сияқгы.  Жүз  жылдықгың  90 
жылын сергедцеңмен,  соғыстармен, жауласулармен,  кднкүйлы  күрес- 
термен өткізіп аламыз да, жаңа гасыр таяғанда енді бір ғажайып заман 
басталады деп үмітгснеміз. Адамзатгың бүгінгі межесі — екі мыңьошіы 
жылга аман-есен бір ілініп алсақ,  арғы жағы жайнаған жаз, күлімдеген 
күн, жадыраған жүмақ боп елестейді. Алайда катыгез ана-уақьгг,  үлы
3

мәртебелі уақьгг үшін сенің межелеген 
жүз 
жылың не,  мың жылың не, 
бәрібір. Сондықган екі мыңыншы 
жыл деп 
аталатын мәре — өзімізді- 
өзіміз алдау деп білемін. Адамзат әлі 
күнге ссш 
жандғы бозбала Левушка- 
ның ахуалын кешіп келеді.  (Адамзат 
дегенде  мен, 
әсіресе, Азия-Африка 
елдерін бөліп айтар едім. 
Еуропалықтар 
есейген,  ақыл токтаткдн Лев 
Толстой тәрізді өзін-өзі 
алдаудан  арылған). 
Біз ғана —  кешегі Кеңес 
адамдары әне-міне бақьіт құсын 
үстаймыз 
деген қүр үмітгің жетегінде
келе жаткандаймыз. 

^
Үміт — адам тіршілігінің өзегі. XXI ғасырдьщ межесін кекете айгып
отырғанда мен үмітсіздікті дәріптегім  келіп отырғаным жок,  Менің 
айтпағым — адамзат әркдшан өз бақьггы үшін күресіп келген,  кұресе 
бермек. Тек алданбай, бүгін істер істі ертеңге кдлдырмай енбектенуден
кажымайық демекпін.
“Еңсемізді езе түскен күңгірт кұн” туралы сенің пікірің мені және
бір ойга кзлдырып огыр. Сощы он шақгы жыл әлетінде “ойбай, заман 
бүзылып  кетті,  бүрынғымыз  жақсы  еді”,  —  деп  күңіренеміз,  кейде 
“коммунизм дәуірінен андамай жүріп өтіп кепппіз” деп кэлжың айта- 
мыз. Бүл кдлжыща ғана жарасар жаңсақ пікір, жаңсақ ой. Шыңдап келсек 
“Совет адамы” деп аталатын жарықгық еш уакытга крй үстіне бозторғай 
жүмырткдлаған заманды көрген де емес,  бшген де емес. Адам санасы 
(миы) деп аталатьш қүрылымның бір ерекшелігі өткен дәуірдің үсақ- 
түйегін,  қиын-қыстау кдяметін тез үмытып  (сызып тастап), тек кдна 
әдемі суреттерді,  әсем бейнелерді ғана кэддырады.  Сондықган да өткен 
шақ ылғи сүлу суреттерімен көлбендей  береді. Ал тағагг тауьш, шьщап, 
төзіп,  өткен  кезеңге  талдау  жасасаң  бүгінгі  қоқыстар  сол  кезде  де 
болғанына көзіміз жетеді. Алдау,  арбау, урлық, кісі өлтіру,  парақорлык, 
зинақорлық ол кезде де  бүгінгіден аз болған жоқ.  Кдйта көп болды. 
Бірақ ол  туралы  газеттер  жазбайтын,  теледидарымыз  көрсетпейтін, 
көркем  шығармаларда  солардың  шет-пүшпағын  айтсаң  кінәлі  боп 
кдлатынсың.  Сондықган  да  кдзақ жазушыларының  шығармалары: 
“Қырман басы кдйнаған еңбек” деген сияқгы жалынды сөйлемдермен 
басталатын.  Соңдықган да біз бәріміз (кдзақ жазушылары) социалистік 
өмірдің жетістікгерін жьфлаумен кедцік, жырлап жүріп өзіміздің сарай 
ақыны,  сарай жазушысы  боп  кеткенімізді аңғармай  кдлдық.  Күндіз 
демей, түн демей, жаз демей,  қыс демей сайрай беретін  “социалистік 
бүлбүлға”  айналғанымызды да  аңғарған жоқпыз.  Кеудемізге салдьф- 
латып темір тағып,  “сен мықгысьщ” деп аркамыздан кақса,  “Абайдың 
болысы” сияқгы мәз боп жүре  беріппіз...
Талаптан Ахмётжан:  Әкім аға,  кдтты айттыңыз-ау.  Кейбір ағалары- 
мыз дау айтуы да ықгимал. 
-
Әкім Тарази: Еріктері.  “Анау кдлай карайды, мынау калай карайды” 
дей берсек шындықгы өмірі айта алмаймыз.
Талаптан Ахметжан:  Көңшшектік дегеніміз — талапсыздық дегеніңіз 
ғой,  сірә. Талант дегенді сіз кзлай бағалайсыз?
4

Әкім Тарази: 
Талант Құдайдан...
Талаптан Ахметжан: 
ПІыншылдық ше?
Әкім Тарази: 
Ол да Қүцайдың берген қасиеті.
Талаптан Ахметжан: 
Өмір шындығы дегеніміз не?
Әкім Тарази: 
Жазушы үшін ар тазалығы.
Талаптан Ахметжан: 
Ар тазалығының өлшемі не?
Әкім Тарази: 
Шығармадағы шындық.
Талаптан  Ахметжан: 
Байқаймын,  спираль  сияқгы  бір  ұғымға 
айналып келіп,  кдйта соғып жаткдндаймыз.  Өмірдің өзі сол спираль 
зандылығымен өрбиді деген үғым бар.  Бірдеңені дәлелдейсің, біраздан 
соң сол дәледдегенінді жокқд шығарасың...  Бір қызығы — күні кешеге 
дейін “1917 жылға дейін кдзақ караңғы еді, көзін ашкэн Октябрь таңы” 
деп келдік. 
Ал 
атам кдзақ Ньютонньщ екінші заңын (“Бір дене екінпгі 
денеге  келіп соқгықпаса,  қозғалыс болмайды” дегенге саятын:  F=ma 
формуласьш)  баяғьща-ақ қой жайып жүріп-ак;  “Жел соқпаса,  шөптің 
басы қимыддамайды” деп айта салған екен...  Бірақ оған формула іздеп 
бас кдтырған жоқ.
Әкім Тарази: 
Макалдап айтудың өзі формула.  Спираль дегеніміздің 
өзі —  біздің галакгикамыздың құрылым жүйесінен алынган...
Талаптан  Ахметжан: 
Яғни  макэлдың  өзі  формула дегенде  бүл  да 
ойды жеткізудің өзіндік формасы дегеніңіз ғой.  Сонда кззақга ілім- 
білім болған жоқ деген жайдақ үғымды кдзақгың даньгшпан сөзі-ақ 
жоқкд шыгарьш тұр емес пе.
Әкім Тарази: 
Халықган халыкцы, адамнан адамды жогары қою күнә.
Талаптан  Ахметжан: 
Яғни  даналықтың  өзі  карапайымдылықга 
болып тұр гой.
Әим Тарази: 
Кдрапайымдылық — даналықгың өлшемі.  1000 жолды 
кадаммен өлшесек,  кдрапайымдылық —  қадам.  Яғни сенің алғашқы 
кздамың. Ғылымда қолданьшатын шексіздік деген үгымның өзі бөлшек- 
терден  күралып  барьш,  нөлге  жалғасып  жаткдн  жоқ па?  Бардан  — 
жоқ, жоқган —  бар пайда болу дегеннің негізі осында.
Талаптан Ахметжан: 
Адам алғаппды кдцамын жасаған сәтте-ақ 
соңғы 
нүктесіне карай бір кадам жақьгндайды емес пе...
Әкім  Тарази: 
Оның  рас.  Жас  кезімдегі  күнделіктерімнің  бірінде: 
“Адамның туған сәті ажалына жасаган бірінші кдцамы” деп жазғаным 
есіме түсіп отыр.
Талаптан  Ахметжан: 
Адам  жас  кунінде  ақылсыздау  болғанмен 
байкэғыш, сезімтал келеді гой. Жас кезде сезе білгенді кейін есейе келе 
адамның ануармауы мүмкін.  Ақьіл  аз кезде сезім үшқьір,  акьіл толыс- 
кдңда сезім бөсең тарта ма екен?
Әкім Тарази: 
Бала жаны пәк.  Соңдықган да Аллаға жақьінырақ.
Талаптан  Ахметжан: 
Осы  жерде  ескі  діни  кітаптарда  кездесетін: 
“Адам бойын періште мен шайтан жайлайды:  Бала жаны пөк болатыны 
оның бойыңца тек періште  ғана үялаған,  келе-келе  періштені  шайтан
5

ығыстыра бастайды.  Шайтан адам  бойына акылмен бірге енеді”,  -
деген ойлар есіме түсіп отырғаны.
Әкім  Тарази: 
Бүл  ойды  індете  берсек 
үзақкд  кетуіміз  мүмкін.
Әңгімешзге 
оралайык, 
|  
.
Талаптан Ахметжан: 
Дүрыс айтасыз.  Сізден сүраиын дегенім, өде- 
биет пен қоғам жайлы еді ғой.  Аллаға деген адам махаббаты арткдн 
сайын өз болмысынан бір алемнің ашылганын бағамдар еді. Бізді талай 
жыл бүл өмірден өзге о дүние жок, двп тәрбиеледі.  Осы шім  ■ здамды 
кдтыбасгықкд, топастыкқа, тоғышарлыкқд бастайтьш ілім. О дүниеден 
үмітсіз адам бүл өмірде небір хайуандықгы жасауға бейім.  Жалпы о 
дүниеден  үмітсіздіктің  өзі  —  хайуандык,  Өйткені  Алла  адамға  оны 
түсінетін сана берді. Ал адамның санасын осынша тежеу,  ілгері оиға 
жібермеу тек коммунистік идеология үшін ғана кажет болған болар. 
Өйткені олардың ішміне Алла жолы кайшы кедщ.  Олар.  Көкге Күдаи 
жоқ,  жердегі  Қүдай  —  біз! ”  деді.  Осы  түсінікгің  зардабын  бүгін  біз 
тартып отырмыз. Ал ертеңп үрпақ үшін кдндай идеология керек?
Әкім  Тарази:  Кеңес  үкіметінің  қүлап,  коммунистік  партияның 
тарағаньша,  міне,  үш  жылдай  уаю>гг  болды.  Бүл  қалай  болды? 
Мызгымас  идея,  бүзылмас  кдмал  капай  бүзыдды?  деген  сауап  мені 
оқгын-оқгьш мазалайды. Көгггеген азаматтар осы күш Кеңес үкіметінщ 
күлайтынын,  Компартияның тарайтынын баяғыда білгеңцей-ақ айда- 
рынан жел есіп мақганып жүр.  Сонысын,  сол білгіштіпн малданып 
жаңа мансапкд ие болып жүргендер де  аз емес.  Өз басым шынымда 
айтсам Кеңес үкіметі де,  Компартия да,  олардың идеясы да мәңгілік 
деп білетін едім,  кщггқысыз сенетін едім.  Сол тас кэмалдың  1  күнде, 
1  сағагга,  1  сағат емес-ау, тіпті кдс-кағым сөтге  (Ресей Компартиясын 
тарату туралы Б.Ельциннің Жарлыкқд қол  қою сәтін айтамын)  быт- 
шыт болғанына,  күйреп түскеніне әлі күнге таң кэламын.  Келе-келе 
неге  күлады,  неге  күйреді  деген  сүрақгарға  жауап  іздей  бастадым. 
Бірақ өкінген жоқпын.  Кдйта жазушьшық ойыма аркду, тіітп алданыш 
тапкдндаймын.  Күлауымыздьщ себебі көп екен, кұйреуішз занды екен. 
Курап  біткен  системаньщ  шірік  тамырын  мен  гана  байкдмаппын. 
Себебі,  мен романтик едім. Әлі де сондаймын ба деп қоркэмын...
Күйреуіміздің мың себебі бар тәрізді. Соның бірі — біз (коммунистер 
дегенім ғой) Алланы күлатып,  оның орнына өзімізді қойғымыз келіпті. 
Алланы  күлаткдн  соң  оның  түғырына  түрған  пенде  өз  пенделігін 
үмытады екен.  Әлгі пенде,  әлгі  пақыр  өзінің кішкентай гана қьізыл 
қоңыз екенін  (орысша айтканда  “божья коровка”)  каперіне  шмейді... 
Ал  бүгін...  бүгін  ше?  Бүгін де  сол  дерттен  анық арыла  қойдық деп 
айта апмаймын.  Кішкене ғана 
тақка 
ие болған коммунистік санадағы 
бастықсымақгар жараткан Алланы өз көлеңкесінде кэлдырғысы келеді. 
Өз  беделінің  салмағымен  басьш  тастағысы  келеді.  Қольша  тиген 
кішкентай  ғана билікті мөңгілік деп  санайды.  Сондықган да үшан- 
теңіз қиянатка,  алдау,  арбау,  әлгінде өзің айткдн  “хайуандьпс, санага
6

бой алдырады.  Парақорлық та, арамзалық та,  байлықкд көзсіз күньпу 
да  осыдан  туады.  Кдзір  заман  ағымына  ілесіп  Ленин  жарықгықгы 
оң жамбаскд да,  сол жамбаскд да алып соғып жатырмыз ғой,  ал мен 
кейде ойлаймын:  “халықіардың әкесі”,  “бейбітшілікгің тірегі” атанған 
Сталиннің  казармалық  коммунизміне,  қырғьш-сүргініне,  тоқырау 
заманының  тозаңды  лас  атмосферасына  Ленинді  кінөлауға  біздің 
хакымыз жоқ. Үлы ойшьщдардың ұлы кэғидаларына жүгінетін де адам, 
пенде,  сол үлы кдғидаларды бүзатьш да,  іске алғысыз ғып тастайтын 
да адам,  пенде.  Идея кінөлі емес, дүние қоңыздық кінәлі.
Бесінші ғасьфдың аяғында,  алтыншы ғасырдың басында,  (дәлірек 
айтсақ, 492 жылдан 529 жылға дейін)  Иранда Маздақ деген үлы ғалым 
өткен.  Ол да:  адамды адам  кднауға кдқысы жоқ, Алла тағала біреуді 
бай,  біреуці кедей ғып жаратпаған,  тендік болсын деп үран тастаған. 
Ш әкіргі  Қысырау  Шахты  өз  дегеніне  көндірген.  Бірақ  содан  не 
шықгы?  Идея жаман ба? Жоқ,  идея әділ.  Пайғамбарларымыздьщ да 
айтатын уағызы сол емес пе? Бірақ дүние қоңыз пеңделер үлы идеяның 
кдлпағын  теріс  айналдырған.  Біреудің  малын  біреу  сүраусыз  альш 
кете берген.  Ел ішінде жалкдулар, жатыпішер масыдцар көбейген. Үлы 
идеяны ту етіп көтерііь, ештеңе өндірмейтін “дайьш асқа тік кдсықгар” 
көбейген.  Соньщ салдарынан үлы мемлекет Персия күйреген.  Бүған 
Маздақ  кінәлі  ме?  Жок^  Маздақгың  үлы  ойларын  өз  қүлқынына  ^ 
пайдаланбақ болган миллион-миллион тоғышарлар кінәлі. Адамның 
кішкентайлығы кінәлі...
Талаптан Ахметжан: 
Әкім аға, Лениннің тендік туралы идеясы — 
сөз жоқ, үлы идея. Бірақ Алланы жоқкд шығаруы, яғни материалистік 
көзкдрасы үлы идеясыньщ үзақ жасамауына бірден-бір кедергі,  бөгет 
болды ма деймін. 
Тіпті 
осы уақьгпф дейін кдра жер өз қойнына денесін 
алмауы  да  Алла  өмірі  емес  пе  екен  деген  күдік  үялайды  көңілге. 
Асылық айтсам,  Қүдай кешірсін...
Әкім Тарази: 
Ол сенің пікірің... Ал ертеңгі үрпаккд кдндай идеология 
керек дегеніңе келетін болсам, кешегі үрпакқд да, бүгінгі үрпакка да, ергенп 
үрпаккз да кджет идеолошя біреу-ақ — оны атам кэзақ баяғыда-ақ айткан:
“Дүние ойлап  түрсам шолак, екен,
Адамдар бір-біріне крнак, екен ”...
“Жолың түсіп”  бүл жалғанға келе  кдлған екенсің,  өзіңнің қонақ 
екеніңці  үмытпа.  Басқалардың  да  өмірі  өз  өмірің  сияқгы  қыска, 
баскдлар да дәл өзің сияқгы қонақ.  Бүл өмірге келгенің — үлы тойга 
келгенің.  Тойың  тез-ақ  тарқайды.  Қызығын  көр.  Басқалардың 
кызығын бүзба.  Өркениетгілік, техникалық прогресс, дамыған ғылым, 
қоғамдьпс, әділдік дегеніміздің өзі осы үлкен түсініктің бір-бір саласы 
ғана.  Мемлекетгік саясат та,  үлтгық саясат та,  кдуымдық саясат та 
өлгі екі жол алеңнен дамыса керек.
7

Талаптан Ахметжан:  Әкім  аға, жаңа үлггық саясат деп калдыңыз
каитеді
Күн
:іп  отыр.  Неге деңізші?  Себебі,  менің үлтым  көп  кррлаңды.  “Сен 
;ан едің, мен адам қылдым.  Сен жаюыбай едің, мен бакуат кылдым” 
[ көзге шүкуиіылар  көп  болды.  Сол  менің намысыма тиетін.  Мен
халқымды бір нөресте сиякты көретінмін.  Мен жақ болмасам
•  
I
?
 
- т ~ д   ^
 
r ^ L  _
 л   »   *   ▼ w  
-   щ
 
г  
* »  
i b
w
i i  
л   м
 -X . .  -   —  
.   т  
> » = *  ;  
-  “ - . « І *   Л
 Ш Ш   p ^ t S r "  
v ° -  * 

  '
араша  түспесем  жылап  калатын  сияқгы  көрінуші  еді.  “Сенің тілің 
жүгаң, 
сенде тарих жоқ, сенің тарихың 17-жылдан бері гана басталадьг” 
деп көзге шүқьіды озбьфлар,  “сенің орньщ екінші,  үшінші кзтарда” 
деп кеудеден кдқгы содырлар.  Есейе  келе естідік,  ер жете келе бідг хік: 
халқымыздьщ тең жартысын  қолдан  қьфған  екен,  әдейілеп  қьгрған 
екен.  Өзім үшін емес, халқым үшін күйіндім, тарылдым,  сөйтіп жүріп 
амалсьв сол кездің түрғысынан Караганда ұлтшыл болып шыга кедцім. 
Үлтшывдық дегеннің өзі біржақгылықган турады ғой.  Менің ұлтым, 
жақсы  көруім  баскдларға үлтшылдық богі  көрінуі сөзсіз еді.  Жас та 
болсам кезіңде соны түсіндім, айтуға болмайтынын білдім. Өз халкьімды
қорлатпаудың жолын іздедім.  Баскзлармен терезесі тең халық екенін 
дәлелдегім келді.  Сондықган да қолыма калам аддым-ау деймін. Және 
бір  кьізығы  еліміз  еркіндік  альгп,  дербестікке  қолымыз жеткен  соң 
сол  үлтшылдық  сезімнен  айырылып  кдлдым.  Керісінше  баскз  үлт 
өкілдеріне деген мейірбандық сезім басым түсіп бара жаткдндай...
Талаптан Ахметжан: Дал кдзір казаккд кдндай әдебиет керек?
Әкім Тарази: Кеше де, бүгін де, ертең де қогамга бір-ақ әдебиет керек. 
Көркем адебиет керек. Сыншьш реализм, социалиста: реализм, өнеркәсіп 
такъфыбы, ауыл тақьфыбы, отан қоргау такырыбы деген жамау-жаскду 
теорияньщ көне шапанын біржола огкд тастау керек.  Фирдоуси жасаган 
әдебиет.  Абай жасаған  өдебиет,  Лермонтов жасаган  әдебиет,  Әуезов 
жасаган әдебиет — бәрі бір-ақ әдебиет. Тағы да айгам — ол көркем әде- 
биет. Сондықган да ол шыгармалардың жазылган датасына кдрамайсың.
п таоасың,  оас көтермеи оқисың,  ғибрат аласың,  уакыт өткен соі 
қаита айналып согасың. 
|  
?  1
Бүгінде әдебиет пен мәдениетке көзкарас өзгерді, рухани байлыш
мыз кэмқорлықсыз кэлды деген сөз жиі айтыльш жүр. Әдебиетті іүсін-
беуге  болады,  онда  кешірімді.  Кещелікті  кешірмеске  шараң  жок,
Әдебиетп менсінбеуге болады, онда да кешірімщ. Төкаппарлық аддынан
шьеқсын
 дейсің де қоясың.  Бірақ әдебиет пен мәдениетгі қорлауга бол-
майды.  Кез  келген  өнер  киелі.  Ал  киелі  өнерді  қорлау  кешірілмес 
күнә... 
• . 
Лг
,w  
'■
 
- т
Талаптан Ахметжан: Алыгаы заман тупырады деген.  Заманның
шьшдышн ашкан шыгарма мәңгілік болмак,  Бүгінгі заман шындығын 
бүгін айту мүмюн бе? Жоқ әлде арада уақьгт өткен соң барьш саралап,
салмақгап барып кдна айтыла ма сол шындық?
8

Әкім  Тарази: 
“Алыпты  заман  тудырады”  дегенге  мен  қосылмай- 
мын. Жазушы ушін заманның ынгайлысы,  ыңғайсызы болмайды.  Сү- 
реңсіз заманньщ сүлу бейнесін жасау қояыңнан келсе аянба. Талантьщ 
болса аянба.  Кдңдай заман болмасьгн,  қандай кезең болмасын,  оның 
әдеби  образы  бар.  Сол  образды көре білсең ғанибет.  Соньщ жанды 
бейнесін жасасаң суреткерсің.  Испандық Бинюэль деген үлы режиссер 
фашистік Франко заманы туралы керемет фильмдер жасаған.  Оның 
шығармаларыңда атыс, шабыс,  кісі өлтіру сиякты қым-куыт оқигалар 
жок, Тоқгау судың бетіндей шымьфлап жаткан ғана тірлік.  Бірақ сол 
сүреңсіз өмірдің сырлы сүлу образы  “мен мүндалап” түрады.  Біздің 
кейбір  ағайындарымыз  (кдзақ жазушыларын  айтамын),  шіркін-ай, 
бален дәуірде өмір сүрсем өйткен болар едім,  бүйткен болар едім деп 
күрсінген болады.  Бекер күрсініс. Әлсіздікгің, дәрменсіздіктің, дарын- 
сыздықгың белгісі гана. Шын талант — шынар іспетті — кара топьфақгы 
калай жарып шықса,  кара тасты да тап солай жарып шығады.
Талаптан Ахметжан: 
“Алыпты заман тудырады” дегенге қосылмай- 
мын дедіңіз.  Адам  замана перзенті емес  пе.  Сол қоғамнан тыс өмір 
сүрмек емес. Анахарсис те,  Сократ та,  Эл-Фараби де, Абай да —  өз 
заманьшьщ перзенті.  Бірақ олар өзгелерден ой биіктігі арқылы ажырап 
кальш,  болашақпен,  мәңгілікпен жалғасып кетгі.  Мен алыпты заман 
тудьфацы дегенде осьпш меңзеп отьф едім.
Эым Тарази: 
Абайдьщ “заманга жаман күйлемек, замана оны илемек” 
деген өлең жолдары есіме түсіп огыр. Заманга күйлейтіндер де, заманнан 
иленіп калатьшдар да — тоғышарлар.  Оны ғылым тілінде топ дейміз, 
тобьф дейміз. Себебі,  мен білетін үлылар, алыптар сол көшің бірі гана. 
Тек бүлар заманына күйлемеді,  заманына илетпеді.  Тағы да сол Абай, 
таіы да сол Лермонтов, тағы да сол Свифт жадыма орала береді.
Свифт пенде ретінде заманга күйлеген.  Пенде Свифгі заманы илеген. 
Ол бір компанияньщ жай гана кдтардагы бүғалшры боп істеген.  Өмір 
бойы  кдғаз  кеміріп,  кеңсе  жебіріне  айналган.  Алайда жанын,  рухьга 
кірлетпеген. Заманына рухы бағынбаган. Сол кездегі Англияның сүркия 
бейнесінің  мәңгілік  әшкере  суретін  жасаган.  Гулливер  тарихы  тіпті 
адамзат қогамының әшкере суреті дер едім. Тіпгі... Эйнштейннің атақгы 
салыстьфмалық теориясы Свифтің сол романынан туган деп білемін.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал