Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет998/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   994   995   996   997   998   999   1000   1001   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
9. -й,  -ай,  -ей  (арбай,  адырай,  едірей,  ежірей, 

кокай,  шокай,  сопай, кикай, коңай, балгіай, жалпай 

т.б.).


10



-да,  -де 

(

арбаңда



ербеңде, бұраңда,  ирелең- 

де, сүйрелеңде, жалпаңда, адыраңда, кокаңда т.б.).

Еліктеу  сөздерден  басқа туынды  сөздер  ту- 

дыратын  өзге  өнімсіз  жұрнақтар да  бар.  М ыса-

лы: кісіне, құжына,  быжына,  пысына етістіктерін 

алсақ,  олар -ына (-іне) жұрнағы арқылы кіс, кұж, 

быж,  пыс деген еліктеу сөздерден жасалған.

Еліктеу сөздерден сөз тудыратын жұрнақтар- 

дың  кейбіреулері  жалаң,  кейбіреулері  құранды 

болып  келеді.  М ысалы, жалтыра,  салбыра,  сыл- 



быра,  былбыра дегендердегі -ыра ж ұрн ағы н   -ыр 

(жалтыр, салбыр,  сылбыр,  былбыр) және -а (жал- 

тыра, салбыра...) деген екі жалаң жұрнақ деп қарау- 

ға болса, елбіре,  үлбіре дегендердегі  -іре ж ұрна- 

ғын  теориялы қ  ж ағы н ан   олайш а  бөлшектеуге 

болғанымен, практикалық жағынан саралап бор- 

шалауға болмайды.  Сол сияқты,  кекірей,  бүкірей, 

тыкырай,  тыжырай  дегендердегі  -ырай  (-ірей) 

ж ұрнағы н  саралап,  -ыр  (-ір)  және  -ай  (-ей)  деп 

бөлшектеуге эбден болады (кекір, тыкыр, тыжыр). 

Ал, кекшірей, бүкшірей, тықшырай, бажырай, күжірей 

дегендердегі -ырай (-ірей) формасын олай бөлшек- 

теуге болмайды.

Қазіргі  кезде  ж еке-дара  сөз  (түбір)  ретінде 

қолданылмайтын кейбір түбірлер көптеген туын- 

ды  есімдер  мен туынды  етістіктердің жасалуына 

негіз болуымен  қатар,  туынды  еліктеу сөздердің 

жасалуына  да  негіз  болады.  М ысалы,  қоқиған, 

қоқырайған, қоқсыған, қоқшиған, қоқшырайған де- 

ген етістіктердің де, қоқым, қоқыс, қоқтық, қоқай, 



қорқыр, коқақ деген есімдердің де, қоқшаң, қоқыраң, 

қоқшыраң  деген  еліктеу  сөздердің  де  бастапқы 

түбірі  - қоқ деген  форма. Ал осы туынды сөздер- 

ден жұрнақ арқылы туатын өзге формаларды сөз 

етпей-ақ  (мысалы:  коқаңдаған,  қоқіиыраңдаған 

т.б .),коқак-коқак, коқаң-қоқаң, қокшаң-коқшаң, 

қоқыраң-қоқыраң, қоқшыраң-қоқшыраң, қоқым-со- 

қым, коқыр-соқыр, қоқақ,  іиоқак, қоктық-соқтык, 

коқақ-соқак тәрізді  қосарланған формалар жаса- 

л а ты н ы н   е ск е  а л с а қ ,  о с ы н д а й   “ б е й т а р а п ” 

түбірлердің де сөздікті байытудағы қызметі мол 

екенін бағдарлаймыз.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   994   995   996   997   998   999   1000   1001   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет