Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


сауға да негіз болады: айтушы, жазушы,  айтулы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет819/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   815   816   817   818   819   820   821   822   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
503

сауға да негіз боладыайтушы, жазушы,  айтулы, 



ілулі,  қазусыз, түйреуіш, тырнауыш,  айтудай (ай- 

тылды) т.б.  Тұйы қ етістіктің біразы жаңа заттық 

ұғы м ға байланысты  зат атауын білдіріп,  зат есім 

де болып  кеткен: сабау,  косеу, жылу, жамау т.б.

Дегенмен тұйық етістіктің нёмесе  қимыл ата- 

уының  етістік  мәнінде  (предикат  қызметінде) 

қолданылуы  да  кездесіп  отырады.  3-ж ақ жіктік 

жалғаудың  нөлдік  тұлғасы нан  басқа  (мысалы, 

міндетіміз - жаксы оку), жатыс септік тұлғасын- 

да  да  ж іктік  ж алғауды ң  нөлдік  ф орм асы нда 

жұмсалады. Абай әлі де кітап бетіне үңілуде (Әу- 

езов). Нұрым енді  аурудың иесі күйді, жазылады 



деп нанып,  қуанышы қойнына сыймауда еді  (То- 

райғы ров).  Немесе  -улы,  -улі  және  бұған  тұра 

көмекші етістігі тіркесіп те сөйлемнің баяндауы- 

шы  қызметінде  жұмсалады:  Энекей  ілулі түр  я 

тәуелденген түрінекерек,  мүмкін, қажет, лайық 

т.б.,  барыс септік тұлғасы натиіс т.б.  сияқты  мо- 

даль сөздермен тіркесіп  келіп,  баяндауыш  қы з- 

метінде жұмсалады: Тоғжан оз үйіне кеткен болу 

керек  (Әуезов).  Ә ркім   өз  сыбағасын  алуға  тиіс 

(Мұстафин).

Әрине,  есімше  мен  косемш енің жайы  бұған 

қарағанда өзгешелеу.  Бірақ есімше де,  косемше 

де етістіктің бір ғана грамматикалық сипатымен, 

мәнімен  ш ектеліп  қоймайды .  Бұл  екеуі  де  екі 

жақты мән,  екі ж ақты   қы змет атқарады.  Есімше 

әрі  етістікш е,  эрі  есімдерш е  түрленіп,  екі  түрлі 

грамматикалық сипатта, екі түрлі  мәнді білдіріп, 

яғн и   бірде  қимылды және соған сәйкес  модаль- 

дылық рай  мен шақтық мағынаны көрсетіп, бірде 

қим ы лға  қатысты сы нды қ белгіні  көрсетіп,  адъ- 

ективтеніп атрибутивтік қатынаста (немесе сын- 

ды қ  мәндегі  сөздерш е  белгілі  тәсілдермен  суб- 

стантивтеніп те) жұмсалады.  Есімшенің осындай 

бТістіккёТән  емес  екінш і  бір  мәні  мен  қызметі, 

ерекше сипаты етістіктің айы ры қш а бір түрі бо- 

лып  табылатын  есім ш енің  негізгі  қасиеті  болса 

да, етістіктің ф ам м атикалы қ категориялық сипа- 

ты  шеңберіне сыймайды.  Бірақ есімше етісгіктің 

фамматикалық категориялары сипатына бүтіндей 

бейтарап та емес.  Өзі  (есімше) етістіктің жеке бір 

ф ам м ати калы қ  категориясы  бола  алм ағанм ен, 

етістікке тән  бірінші  ф ам м атикалы қ сипаты  мен 

қосымшасы арқылы түбірге (қимылға),  үстелетін 

модальдық, шақтық мәні арқасында етістіктің шақ 

категориясыны ң  бір түрін  жасауға  негіз болып, 

соның бір  грамм атикалы қ тұлғалы қ  көрсеткіші 

болып табылады.

Айта кету керек, -ушы,  -уші тұлғалы сөздерді 

есімше  деп  тану  әлі  де  талассыз  емес,  өйткені,

бірінш іден,  қосы м ш аны ң  өзі  күрделі,  -у  тұйы қ 

етістік  пен  м ам анды қ  кәсіп,  бейімділікті  т.б. 

білдіретін -шы,  -ші  (сөзжасам) қосымш аларынан 

тұрады,  екіншіден, сонымен байланысты жіктел- 

генде де  басқа есімше тұлғалары ндай емес,  зат- 

танған  (субстантивтенген)  есім создерш е жікте- 

леді:  мен  алушымын  деген  мен  алушы  адам- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   815   816   817   818   819   820   821   822   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет