Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет772/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   768   769   770   771   772   773   774   775   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
    Навигация по данной странице:
  • Анау
6.2.2.  Сілтеу есімдіктері

Сілтеу есімдіктеріне тән сөздердің негізгі лек- 

сикалық мағыналары аралық қатынастарды көрсе- 

ту  болып  табылады.  Сол  себепті  сілтеу  есімдік- 

тері әрқаш ан сөйлеушіге  не  сөйлемдегі субъекті- 

ге  субстанциялар  мен  құбылыстарды ң  әр  алуан 

ж ақы н   не  алыстық  сияқты  аралы қ  қатынаста- 

рын  білдіріп  өтырады.  Анау  қалмақшының  иті, 



мынау  -  қасқыр  тымақтың  иті  (Аймауытөв). 

Бүгін қойды  сонау  Қызылжар ж ақтағы  кең жа- 

зыққа  айдадым  (И сабеков).  Ана  кемпірдің  де 

ыңқыл-сыңқылы  көбейіп  кетті...  (И сабеков) де- 

ген  сөйлемдердегі  анау  сөзі  қалм ақш ы ны ң  иті 

алысырақ жерде екенін білдірсе, мынау сөзі  қас- 

қыр тымақтың иті жақын аралықта екенін аңғар- 

тып  тұр.  Ал сонау сөзі  ж азы қты ң  алыста  екенін 

білдіріп  тұрса,  ана  сөзі  кемпірдің  ж ақы н ы рақ 

жерде екенін білдіріп тұр.

Сілтеу есімдіктерінің аралы қ  қатынастарды 

білдіру жағынан  ішінара жақын-алысырақ,  алыс- 

ж ақы н ы рақ сияқты  қарама-қарсы  мағыналарда 

қөлд ан ы латы н   сөздер  болып  бірнеш е  жікке 

болінеді.  Сілтеу есімдіктерінің бұл аралық қаты- 

настарды білдірудегі мағыналық жіктері әрқашан 

бір  есімдік  пен  екінші  бір  есімдікті  салыстыра 

қ о л д а н ы л у д а ,  қ а р а м а -қ а р с ы   ұ ғ ы м д а р д а ғ ы  

сөздердің  м ағы налы қ айырымдарын  салыстыра 

көрсету амалы арқылы  ғана айқын  керіне алады. 

Сонда ол амал,  біріншіден,  мағы налы қ жіктерін 

қарама-қарсы   қойып  салыстыруға келетін  “жа- 

қ ы н ”  және  “алы сы рақ”  деген  аралы қ  ұғымды 

білдіре  алатын  сілтеу  есімдіктерінің  арасында



болады.  Анау  шамаданым,  мынау  ілулі  тұрған 

киімдерім,  баска нәрсеміз жок (Дулатов). Әне жер- 

де,  міне  жерде  бұрқыраған  түтін  (Аймауытов) 

дегенде,  мынау,  міне ж ақы н  аралы қтағы , анау, 



әне алысырақ жердегі заттар мен құбы лы старға 

нұсқай айтылып тұр.

Екіншіден,  мағыналық айырым қарама-қар- 

сы  қойы п  салы стыруға  келетін  “ж ақы н ы р ақ” 

және  “алы с”  деген  аралы қ  ұғымдарды  білдіре 

алатын сілтеу есімдіктерінің арасында болады.  Бұл 

жерде  алғы   “ж ақы н м ен ”  салыстыруда  “алысы- 

рақ,  болған  сөздер  “алы сты ң”  қасы нда  “ж ақы - 

н ы р ақ”  болып  көрінеді. Анау сар адырдың иығы- 

нан түсіп, созылып келе жаткан калың көшті кара! 

(Аймауытов).  Сондыктан,  көкпар  хабары  сонау 



Қазыкұрттың  бауырынан  шықса  да,  Ыбыштың 

баруын әкем іштей тілеп отырады (Исабеков) де- 

генде,  анау сөзінің сонау сөзіне  қараған да  “жа- 

қынырақ” қашыктықтағы затгарды нұсқай көрсе- 

тетіні айқы н  көрініп тұр.

Үшіншіден, мағыналық айырым қарама-қар- 

сы  қойы п  салы стыруға  келетін  “ж а қ ы н ”  және 

“алы с”  деген  алш ақ  аралы қ  ұғымдарды  білдіре 

алатын сілтеу есімдіктерінің арасында болады. Бұл 



жол  - ж ұмакка апаратын жол секілді.  Осы жол- 

м ен  барып  кызыкты,  тәтті  сұлу  өмірдің  есігін 

ашатын секілді (Аймауытов). Сол кезде мен энде- 

темін  (Исабеков).  Ол  жакта  кезек  күтіп  жа- 

тып калмасаң бір қора койды кырку деген сөз емес 

(Исабеков) дегенде,бұл, осы сөздері  м ен со л , ол 

сөздерінің аралы қ қатынасты білдіру мағы нала- 

ры  бірдей  емес.  Б ұл,  осы  деген  есімдіктер  көз 

алды ңдағы ,  ж ақы ндағы   ж олға  нұсқағанды қты  

білдірсе,  сол,  ол  есімдіктері  алы стағы ,  ұзақ  бір 

кезге нұсқай  қолданылып тұр.

Бұл  келтірілген салыстыру жіктері  қалай да 

жіктеу  есімдіктерін  жұптап  қана  қарам а-қарсы  

қою ға болатынын аңғартады.  Сонда бір есімдікті 

әдетте бір ғана есімдікпен салыстыра қарау орынды 

болады да, аралық қатынас екі ш екпен, яғн и  жа- 

қын-альТсырақ,  алы с-ж ақы ны рақ,  ж ақы н-алы с 

деген шектермен шектеліп отырылады.  Олай бол- 

са,  қарама-қарсы  қойып салыстырудағы  аралық 

шектерді білдіру мағыналарының жүйесін мына- 

дай үлгімен беруге болар еді.

Жақын


Алысырақ / /  

Ж ақынырақ

Алыс

Бұл


-

ол

Міне



әні

_

Мына



ана

сона


мынау

анау


сонау

(осы)


осынау

(сонау)


осы

-

сол



-

-

түу(түнеу),тонау



Бұл  үлгідегі  “а л ы с ы р а қ //  ж ақы н ы р ақ”  де- 

ген  м ағы наларды   білдіретін әні,  ана,  анау,  осы- 

наусөздері  “ж а қ ы н ”  мен  “алы с”  ұғы м дары ны ң 

арасы ндағы   орталы қ  қаш ы қты қ  есебінде  көзге 

түсіп, екі  шектің  ұштасуына себеп болатын  бас- 

палдақ  сияқты   болып  көрінеді.  Бұл  сөздер  екі 

ізбен қарам а-қарсы лы қта айты лған ж ұпты қ ма- 

ғы наларды ң  басы  біріккен,  сөйтіп  ж ақы н ды қ 

ж ағы нан  алып  қарап,  ж ақы н  мәнді  сөздермен 

салыстыра жұптағанда алысқа тән  -  “алы сы рақ” 

мағынаны білдіретін, ал, алыстық ж ағы нан алып 

қарап,  алыс мәнді  сөздермен салыстыра ж ұпта- 

ғанда  ж ақ ы н ға  тән  -  “ж ақы н ы рақ”  м ағы наны  

білдіретін орталы қ сөздер болып танылады.  Сол 

себепті оларды сілтеу есімдіктерінің аралық қаты- 

настарды білдірудегі мағыналарының дербес жеке 

бір  саласы  деп  қарап,  орталы қ  қаш ы қты қты  

білдіруші  сөздер  есебінде  бөліп  қарауды  жөн 

көрдік.

Бұлардан  өзге  ауыз тілінде анау деудің  ор- 

нына  “ано-о-у” деп,  сонау деудің орны на “соно-


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   768   769   770   771   772   773   774   775   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет