Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗ  ТАПТАРЫ ЖӘНЕ  ОЛАРДЫҢ  МОРФОЛОГИЯЛЫҚ  ҚҮРЫЛЫМЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет704/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   700   701   702   703   704   705   706   707   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ТАПТАРЫ ЖӘНЕ  ОЛАРДЫҢ  МОРФОЛОГИЯЛЫҚ  ҚҮРЫЛЫМЫ 

441

сипаттары н  белгілейтін  жалпы  грамм атикалы қ 

м ағы н аларға  ие  болып,  сөйлемнің  соңы ндағы  

создер  сол  есім  создердің  әр  түрлі  қим ы л,  іс- 

әрекеттерін білдіретін жалпы  грамматикалық ма- 

ғы наларға ие бола бастаған.  Көне жазбалардағы 

сөйлемдердің қазіргі тілмен, әсіресе жазба тілмен 

салыстырғанда өте қарапайым,  құрылысы ж ағы - 

нан  көбіне  жалаң,  жай  болып  келетіні  осымен 

байланысты болса керек.

Есімдер тобы  мен етістіктердің сыртқы түр- 

тұлғасы  ерекш елене бастайды да,  түркі  синкре- 

тизмі құбылысына алып  келеді.  Кейін  келе грам- 

м атикалы қ  түр-тұлғалар  (олар  кобіне  комекш і 

сөздердің негізгі сөздер шылауында тұрақты  қол- 

данылу негізінде  қосы м ш аларға айнала бастай- 

ды)  есімдерге де,  етістіктерге де ж алғана бастай- 

ды:  кейбір жағдайда есімге де,  етістікке де  ортақ 

ж алған са  (мы салы,  -ық,  -ік,  -қ қосы м ш асы н ы ң  

қ ы з-ы қ  ойы н,  тол-ық  адам  т.б.  және  бір  затқа 

қыз-ь//с-ты, кеті-г/сенімен тол-ь/^-ты сияқты қол- 

даныстар  мен  бір  создер  ербіген  кейбір  қосы м - 

шаларды көруге болады), енді біразы заттық ұғым- 

ға, зат атауының алуан түрлі қасиетгерін білдіретін 

ұғы м   атаулары на  бір  түрлі  болы п,  қим ы лды  

білдіретін сөздерге басқа түрлі  болып ж алғаны п 

қалыптасады. Тіл дамуының келесі бір сатысын- 

да есімдердің өздері өз ішінде саралана бастайды: 

зат атауын  білдіретін  сөздер бір грамм атикалы қ 

топ  болып  қалыптасып,  өзіндік түрлену жүйесі, 

парадигм алы қ  сипаты  қалыптаса  бастайды,  сө- 

нымен  бірге  заттың  әр  түрлі  белгісін,  сы нды қ 

қасиетін  білдіретін  сөздер  (сын  есім)  бір  бөлек, 

санды қ қасиетін  білдіретін сөздер  (сан  есім)  бір 

болек,  қимылдың әр түрлі белгісін  (амалын,  сы- 

ны н,  м екенін,  мезгілін,  м ақсаты н,  себебін  т.б.) 

б іл д іретін   сө зд ер  (үстеу)  бір  б ө л ек ,  негізгі 

сөздердің  орны на  жүретін  оры нбасар  сөздер 

(есімдіф-бір бөлек қалыптаса бастайды.  Бұл жер- 

де  де  сем антикалы қ  прөцестердің  (адъективте-

нудің,  адвербиалданудың т.б.) орны ерекше бол- 

ған.  Қазірде  де  тілімізде  әрі  зат  есім  (мысалы, 

жас), әрі сын есім (тіпгі кейде зат есімдердің қатыс- 

ты қ  мәнде  жұмсала беруінің: қалайы қасық,  ал- 



тын сағат,  жібек орамалч.Ъ.,  сондай-ақ кейбір 

сын есімдердің заттанып, зат есімге ауысуы: шыны



-  қы тайлы қ, былғары  -  б ұлғарлы қ, тағы  - тау- 

лық  т.б.)  болып  жарыса  қолданылып  жүрген 

сөздер баршылық екенін  көреміз. Сөндай-ақ жеке 

сөздердің әрі сын  есім  (.жаңа үй), әрі үстеу (жаңа 

келді)  қатар болуын немесе әрі зат есім  (фіиіьмнің 

соңы),  әрі  үстеу (соң келді)  және оның септеулік- 

ке, одан қосымшаға айнала бастау процесін көруге 

болады:  б арғаннан  соң  -  барған  соң  -  барғасын 

т.б.  Сонымен бірге сын есім мен сан есімнің про- 

номиналданып, есімдікке, адвербилданып,  үстеу- 

ге айналуы (бір,  біреу,  бірге: бір адам,  бірге бірді қос 

т.б. және бір қара көрінді, біреудің кісісі өлсе, қарсиіы 

ол,  бірге жүреді),  етістіктің, бір жағынан,  сын ес- 

імге  (қүттықтау  сөз,  жанар м ай,  сүзеген  сиыр, 



қабаған итт.Ъ.),  екінші жағынан,  үстеуге  (айнал-

а,  лық-а, эдей-і,  жорт-а,  от-е,  ас-ат.Ь.) айналып 

отырғанын кереміз және бұл прөцестің тіл дамуы- 

ның барысында әмэн  болып  отыратынын да бай- 

қаймыз.  Оның  үстіне  сөз  тудыру  тәсілдері  не- 

гізінде  жаңа  сөздер жасалып,  сезжасам  м ағы на- 

сының  жалпылануы,  абстракциялануы  арқылы 

жалпы  грамматикалық мағы налар пайда болып, 

грамматикалық  сипаты  ж ағы нан  белгілі  бір  сөз 

табының  құрамына  енген  сөздердің  қатары  өсе 

түсті.  Енді сөз таптарының шеңбері тек сөздердің 

семантикалық сипаты мен сөйлемдегі өрын тәртібі 

тұрақты бөлу (позициясы)  негізінде  ғана айқы н- 

далмай,  сонымен  бірге  олардың  түрлену жүйесі 

мен парадигмалық сипаты арқьшы да, синтаксистік 

қызметі арқылы да анықталатын, өзіндік ерекше- 

ліктері бар фамматикалық топ дәрежесінде қалып- 

тасты. Әрине, әрбір соз табының ондай  қалыпта- 

су, даму дәрежелері  бірдей емес.

Сөйтіп, сөз таптарының туып, қалыптасып, да- 

муын схемалық түрде былай көрсетуге болар еді:

Есім сөз

қимылды  білдіретін  сөз

зат есім

сын  есім

етістік

сан есім


етютіктщ ерекше тұлғ.

үстеу


есімдік

шылау




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   700   701   702   703   704   705   706   707   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет