Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет690/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   686   687   688   689   690   691   692   693   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
менен  - менімен  -меніменен. Ал  енді  қазіргі  кез- 

де  м енімен деген  сөздегі  ~(н)і  (-ы)  тұлғасы  ілік 

септік  м ағы насы нан  айырылып  қалған,  басы 

артық реликт ф орма ретінде  ғана сөз құрамында 

жұмсалады.

Ілік  септік тұлғасы ны ң  үстіне  басқа  септік 

ж алғауларының  үстеліп  қолданылуы  - тіздің да- 

муындағы әр кезеңінде болып отырған  құбылыс. 

М ысалы,  ұй ғы ртіл ін д е  1-жақ жіктеу есімдігіне 

барыс  септік жалғауы  ілік септік ф ормасы на да 

ж алған ы п,менинге болып жұмсалады,  ілік септік 

формасына  “ Құтадғу білікте”  (XI  ғасыр) жатыс, 

ш ы ғы с  септік жалғаулары да ж алғанған: сэниң- 

дин,  аның-да,  сениң-дэ  т.б.  Бұны ң  өзі  септік 

жалғауларының  қалыптасуы  кезеңі  мен жолы әр 

түрлі екенін  көрсетеді. Ж әне  бұлардың барлығы 

бір грамматикалық  категөрияның ішіне еніп,  со- 

ның  бір  көрсеткіш і  болып  қалыптасуыны ң  өзі 

шартты  екенін және  бүгінгі  күн тұрғы сынан  та- 

нылаты нын  көрсеткен  жөн.  Септік жүйесіндегі 

ішкі  қайш ылықтардың, айталық,  кейбір жағдай- 

да  бір  септік  тұлғасы ны ң  үстіне  екінш і  септік 

тұлғасы ны ң жалғануы және бұл тұрақты заңды- 

л ы қ  болмаса  да,  мысалы,  қазақ  тілінде  кейбір 

есімдіктерге  көмектес  септік  тұлғасы  көне  ілік 

септіктұлғасының үстіне қөсылуы,  немесе кейбір 

өрта  ғасы рлы қ жазба ескерткіш тер тілінде  бол- 

маса,  қазіргі  түркі  тілдерінің  кейбірінде  барыс 

септік  тұлғасы ,  я  ш ы ғы с  немесе  жатыс  септік 

жалғауы  ілік  септік  тұлғасы ны ң  үстіне  ж алға- 

нуы,  оларды ң  тум ы сы нда  біркелкі  ж эн е  бір 

қ ал ы п ты ,  бір  м езгілде  д үн и еге  кел м еген ін , 

біртіндеп барып қалыптасып, жақындасып, бірден 

емес,  бірте-бірте  бір грамматикалық (кейде тіпті 

белгілі  ш арттылықпен  болса да)  категория  бо- 

л ы п   қ а л ы п т а с қ а н ы н   к ө р с е т е д і.  О с ы н д а й  

ерекш еліктері  ай қ ы н   көрін етін   септік  кате- 

гориясының  түрлері  түгіл  тәуелдік  жэне  жіктік 

жалғау  (немесе  түрлену  жэне  жіктелу,  я  жақ) 

категориясының, бірж ағынан,  1 жэне 2-жақтары, 

екінші  ж ағы н ан ,  3-жағы  біркелкі  жүйелі  бірлік 

деуге келмейді,  3-жақтың мәні де,  грамматикалық 

тұлғасы да, синтаксистік қызметі де  1  жэне 2-жак




426

М О Р Ф О Л О Г И Я

көрсеткіш терімен  салы стырғанда  бір  мезгілде, 

бірдей  қалы птасқан  болу  керек.  О ған  бірнеш е 

ж ақты ң ,  я ғ н и   айтуш ы   ж ақты ң   біреу  немесе 

бірнеше  болса да  нақты  (мен  және  біз),  екінш і 

жақтың, яғн и  тікелей тыңдаушы жақтың да біреу 

(мейлі сы пайы ,  мейлі анайы түрде болса да)  не- 

месе бірнеше болса да нақты (сен, сіз және сендер, 

сіздер)  болып,  ал  үшінші ж ақ те к о я   я  олар ғана 

кез келген зат атауы болуы және соның арқасында 

нақты ж ақ мәнінің  шекарасы  кеңейіп  кеткендігі 

байқалады.  С он д ай -ақ,  осы ған  да  байланы сты 

болса керек,  1-2-жақ жалғаулары, түптеп  келген- 

де,  1-2-ж ақ  жіктеу  есімдіктерінен  туып  қалы п- 

тасса,  3-жақта оның жөні мүлде бөлек екендігі де 

әсер  еткен.  Я ғн и ,  бұл  ж ақты ң  1-2-ж ақтарм ен 

біртектестігі де сондықтан  шартты, тілдің  қазіргі 

деңгейімен  ғана анықталады.

С о н д а й -ақ   сөйлесет ін,  қайт ат ы н  д еген  

создердің құрамындағы -а,  -е кесемше тұлғалары 

да оз м ағы налары н ан айыры лы п қал ған  да,  бұл 

жерде көсемше корсеткіші бола алмай тұр. Тарихи 

жағынан келгенде, есімшенің -тын,  -тін жұрнағы 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   686   687   688   689   690   691   692   693   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет