Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет689/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   685   686   687   688   689   690   691   692   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
мен,  қайт  дегендер  сөздің  түбірі,  -мен,  -де,  -а 

көмектес,  жатыс,  барыс  септік  ж алғаулары ,   

ортақетіс,  -тын,  -тін есімше жұрнақтары.  Үйінде, 

аулына  сөздеріндегі  -і,  -6/тәуелдік  жалғауы  (3- 

ж а қ ) ,  о д а н   к е й ін г і  -н   т ұ л ғ а с ы   қ а з ір г і 

грамматикаларымызда  септік  ж алғаулары ны ң 

құрамында қаралып жүр  (-нде -жатыс септік,  -на 

-бары с  септік  болып),  ш ы нды ғы нда    -септік 

ж алғауы ны ң  көрсеткіші емес, түркологияда бұл 

тәуелдікжалғаудың 3-жағының қалдық формасы 

деген  пікір бар, яғн и  тәуелдік ж алғауы   3-ж ақта 

қазіргідей -ы,  -і,  -сы,  -с/болмай,  -сын,  -сін болған 

д а ,  к е й ін г і  с о ң ғ ы   -я тү с іп   қалған.  Бұл  арасы 

тіл  білімінде  әлі  шешілген  жоқ.  Қайткен  күнде 

де  3-ж ақ  тәуелдік  тұлғада  тұрған  сөзге  барыс, 

жатыс септікжалғаулары жалғанғанда, бұлардың 

а р а с ы н д а   п айд а  б о л аты н     с е п т ік   ж а л ға у  

қ ұ р а м ы н д а  

қ а р а л ғ а н м е н , 

б е л г іл і 

б ір  


грамматикалық категорияның көне көрсеткіші, я 

оны ң бір ж аң-қасы ,  бөлшегі болған.  Бертін  келе 

ө зі  б іл д ір е т ін   г р а м м а т и к а л ы қ   м а ғ ы н а д а н  

а й ы р ы л ы п   қ а л ғ а н   д а ,  с ө з   қ ұ р а м ы н д а  

факультативтік элемент ретінде сақталып  қалған. 

Бұл   тұлғасы   тек септік ж алғаулары ны ң  ғана 

алды нан  емес,  тәуелдік  жалғауды ң  3 -ж ағы н ан  

к е й і н   ж а л ғ а н ғ а н   -ш а ,  -ш е ,  -д а й ,  - дей 

ж ұрнақтары ны ң алдынан да  -нша,  -ніие,  -ндай,  - 

ндей болып  ш ыға келеді: біреудің көз-і-нше, айту- 

ы-нш а,  б ала-сы -ндай,  ү н -і-ндей  т.б.  О сы ны ң 

өзінен көрінетіндей,  -ятұлғасы ның белгілі қосым- 

ша құрамында болуы септіктен гөрі тәуелдік жал- 

ғау  құрам ы нда  келуі  тұрақты  болып  көрінеді. 

Я ғн и   құрамында қаралып жүрген  барыс  -на,  -не 

ж әне жатыс септік -нда,  -нде құрам ы нан  гөрі  3- 

ж ақ тәуелдік жалғаудың құрамында енуі лайы қ- 

чты  сиЯқты,  өйткені  -ш а,-ш е  мен  -дай,  -дей 

ж ұ р н ақтар ы н ы ң   қ ұ р а м ы н д а   к е л іп   о т ы р у ы  

  тұлғасы ны ң  септік  тұлғасы  құрам ы нан  гөрі 

басқа бір жүйенің, тәуелдік жалғау жүйесінің және 

тек  3-ж ақ  тұлғасы ны ң  құрам ы на  жатқызу  жөн 

сияқты.


Сөйлемдегі онымен, менімен деген сөздердің 

құрам ы нда  да  түбір  (ол-он,  мен)  мен  көмектес 

септік  жалғаудың  (мен)  арасында  қазір  ешбір 

грамматикалық мағына білдірмейтін -ы,  -/тұлға- 

сы  жұмсалады.  Тарихи  тұрғы дан  қарасақ,  бұл 

тұлға (дұрысы -ы,  -і емес,  -ны,  -ні болуы  керек)  - 

ілік  септік  ж алғауы ны ң  қал д ы қ  көрсеткіш і. 

Өйткені  көмектес септікжалғауы -мен,  -бен,  -пен 

(және осы тұлғалас жалғаулық шылау да) бірлән, 

білэн,  илән  септеулік  шылаудан  қалыгітасқаны

күмән тудырмайды және бұл  шылау (білән)  кәне 

кезде өзі  қатысты  негізгі сөздің ілік септік тұлға- 

сымен  байланы сқан.  Бұны  әр  дәуірге  жататын 

көне жазбалар тілінің  материалдары дәлелдейді. 

Көне жазбаларға білэн (бірлән) септеулігі мен,сен, 

ол  е с ім д ік т е р ім е н   іл ік   с е п т ік   т ұ л ғ а с ы н д а  

тіркескендігін  көреміз:  тақи ант  йад қылур аның 



бірлә  (Тәфсир)  және  өнымен  ант  етеді.  Сонда 

менімен деген  соз тұлғасы ны ң  қалыптасуы  бы- 

лай  болған:  менің  бірлән  -  менің  білә  -  мені(ң) 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   685   686   687   688   689   690   691   692   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет