Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет630/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   626   627   628   629   630   631   632   633   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
с и я к т ы

 

түбірлері бар.



-сы,  -сі жалаң жұрнақтыларда “сияқты болу” , 

“си я қ тан у ”  тәрізді  мән  туып,  етістікке  айналса, 



-сын,  -сін  тэрізділер  “өзін  солай  санау,  сезіну” 

деген тұрғы да қолданылады.



Жібі етістігімен түбірлес жіп-сі,  қөп-сы (қөп- 

+ы>қөбы,  қөпарт.т.),  күп-сі күп болып  ісудеген- 

дерде де  “аздап”,  “сәл-сәл”  мағыналық ауысу бар 

екені  байқалады.  Су-сы да  сол  тәрізді.  “ Отірікті 

судай соқ” ,  “ағы з” дегендерден гері, аз-аздап қана 

жылж ығаны  (орамал сусы-п жерге түсті) айтыла- 

ды.


Есімдік  негізді  мен-сін және  м ен-м ен-сі де- 

гендер бар. А лдыңғысы  “біреуді  озіне санау,  са- 

насу” тұрғы сында айтылса, соңғы   қос сөз тұлға- 

дағы   -сі  -  дандай-сы  дегенмен  бірдей.  “ Мен! 

Мен!  - деп көкірек қағу” деген ұғымнан туған бұл 

соңғы  етістікте аналитикалық пен синтетикалы қ 

созжасам тұтастығы сақталған. Ат баж ақ-т а, се- 

лқос-т а-н, тра-та-та-лат.Ъ.

в)  Бір  топ  ж ұрнақты ларда да  негіз,  ұйытқы 

болып  тұрған  сөздердің м ағы налы қ сапаларына 

ауысу,  бойы на сіңіру т.б.  осы тәрізденіп туынды 

түбір етістіктерге айналады.  Олардың  ішінде: -ы, 

 жалаң,  -п (-ып,  -іп),  -ай,  -ей, сондай-ақ  -ал,  -ел, 

-ар,  -ер,  -жи,  -си,  шит.т. аш ықбуынды келгендер- 

інен  қысаң  (ы,  і) дауыстылар аздап  болса да өзге- 

шеленетін  мэнді  етістіктер жасалады.  Мыс.: бай- 

ы - бай бол,  кең-і, кем-і, сондай-ақ сым-пи, сүс-ти, 

и-ми,  бүк-ш и  деген  тәрізді  қушия,  сымпия  түсу 

етістіктерін аңқ-ай,  жалп-ай,  қақ-ай,  далия,  алш- 



ай,  алш -ақ-т а,  талт-ақ-тат.т. дами түскен әре- 

кеттерінен айырмалары анық  көрінеді.

г) Жұрнақтар құрамының қатаң я ұяң дыбыс- 

ты болуымен  ғана бір-бірінен ерекшеленетін егі- 

стіктер де бар.  Мысалы: бүк-иш мен бүг-жи, ақыр- 

ай мен ажыр-ай,  көпір-ші,  ойнақ-шы мең к ү м -іл- 

жі, уы-ыл-жы,  тар-пы,  ж ел-пім ен іл-бі,  сел-бе-с, 

бол-бы-ра, бол-жы-ра, қож-ыра, ел-жі-ре, мыл-жа- 

л а т.б. да салыстырып,  -г,  -ж,  -б  тәрізді  ұяң дау- 

ыссызданғандарда  бүлардан  басы ңқы лы қ  аны қ 

байқалады.

Интервокалды  жағдайдан  қатаң дыбыс  ұяң- 

далып  кетеді  -  дегі  тұжырымдалып  жүрген  тео-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   626   627   628   629   630   631   632   633   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет