Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет581/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   577   578   579   580   581   582   583   584   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СЫН  ЕСІМДЕР  СӨЗЖАСАМЫ

353

сөзжасамдық бұл формант қазақ тілінде тек сын 

атауын  ғана түзе алады.  Бұл  құрылымды туын- 

ды  сын  атаулары  тілімізде  ж оғары дағы   -ғы н 

ж ұрнағы  арқылы  қалыптасқан  сын  мәнді жаса- 

лы м дарға  қарағанда  едәуір, я ғн и   сөзжасамдық 

бұл -а ға н //-еге н  ф орманты   негізінен  өнімді  са- 

налады.  Ондай  құры лы мды  сын  атауларының 

кейбірі  мыналар:  Өрік  береген  кісі  болып  алды 

(Аймауытов). Ара-арасында қабаған каніиыктар 



шэуілдейді (Сонда).  Ш ал сүзеген өгіз болып,  ж ал- 

ғыз көзін алайтады (М үсірепов).

Қазіргі  түркі тілдеріндегі  сөзжасамдық бұл 



-а ға н //-еген   ф орм анты ны ң  осы  қолданымды қ 

ерекшелігіне  кезінде  Махмұд Қаш қари да  көңіл 

аударған  көрінеді.  Ол  оны ң әрекеттің  көп  қай- 

талан ы м ды ғы н ,  ұ зақты ғы н   білдіретінін  атай 

келіп,  мынадай  мысал  келтіреді:  оі  ег  оі  е щ е  

Ьага$ап  ‘тот  человек,  он  часто  идущий  д о м ой ’. 

Кейбір  зерттеушілер -аған ж ұрнағы н  етістіктің 

ж иілетпе-қарқы нды   (“учаш ательно-интенсив- 

н ая” )  формасы деп  санайды және  оны  қарқы н - 

дылықты білдіретін  көрсеткіші  мен есімшенің 

-ған формасының бірікпесі түрінде мүшелейді.

-ғы р//-гір. Бұл созжасамдық формант түркі 

тілдерінде жалпы өнімсіз саналады.  Қазақ тілінде 

де  солай.  Тілімізде  ол  арқылы  етістік  негізден 

қалы птасқан  сын  атаулары  көп  емес.  М ұндай 

құры лы м ды   ж асалы м дар  әдетте  субъектінің 

белгілі бір қим ы л-әрекетке деген  озіндік бейім- 

қабілетін  білдіреді,  мысалы:  Үшқыр  заманның 

зыркырап отіп бара жатканы...  (Ш әкәрім).

-кер. Түркі тілдерінде сын  атауын жасайтын 

өнімсіз ж ұрнақтар  қатары на  осы  -кер ф орм ан- 

тын да ж атқы зуға болады.  Бұл  олардың біразы- 

на араб-иран тілдерінен, өзі ж алғанған түбір не- 

гізбен  бірге  кірген.  Қ азақ тілінде  оны ң  -гер  ва- 

рианты да сақталған.  Бірақ тек зат атаулары ту- 

ылымдарында: каламгер, майдангер, тәлімгер, сау- 

дагер,  жүлдегер т.б. Ал  сын  мағыналы туылым- 

дар жасауға осы -керф орм анты ны ң бір өзі  ғана 

қатысады.  Бұл  оны ң  кірмелігімен  байланысты 

ерекшелік.  Бірак тілімізде  мұның озінің  қатысу- 

ымен  қалыптасқан туынды сын  атаулары  бірен- 

саран-ақ:  Ол  иттің өзі айлакер,  жанкешті неме 

(Аймауытов).  Осы  күнде  дэулескер  домбыраіиы 

боп  кетіпті  (Әуезов).  М ініскер  жігіт  іиегінің 

тұкыаын суырып жатыр (Аймауытов). Соңғы  мы- 

салдағы мініскер туылымы  “ ылпың,  епті,  қағы - 

лез”  магынасын  білдіреді. Дэулескер (дауласкер)

жасалымы да осы іспетті мәнде,  ‘шебер’ ұғымында 

қолданылған.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   577   578   579   580   581   582   583   584   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет