Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет564/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   560   561   562   563   564   565   566   567   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Саулы:  Ертістің  оң  қабағында  Семей,  со- 

лында  - Алаш қаласы. Алаш  пен  Семей арасынан 

өткенде,  Ертіс саулы інгендей талтаяды (Айма- 

уытов)  - саулық:  Саулық қойдың жасындай жа- 



сымыз  бар,  мына  отырған  бурыл  сақалдар  неге 

т ү лға  боламыз  (Аймауытов).  Н о и ізт а   -  за^Іук 

дойная овца или  коза от гл.  $а§ доить.  М.Әуезов 

шығармаларында да,  кейбір өзге де өлең  үлгіле- 

рінде осът ш м үңды /м үңлы т уы нш  сөзімен  қоса, 

ара-тұра  болса  да  м үңды қ/м үңлы қ  тұлғасы  да 

қолданылады, яғни сын атауы жұрнағы қызметін 



-ды/-лы  да,  -ды қ/-лы қ та  атқара  алады.  Бұл  екі

ф ормант сын  атауы жұрнағы  ретінде бірінің ор- 

нына бірі жүре береді.

Ж алғанда жалған,

Ж алғанда

Жесірден м үңлы қ жан бар ма\  (М ақатаев).

М үңлықсът атауы мұнда “мұңды,  шерлі, сор- 

л ы ”  м ағы налары н  білдіріп  тұр.  С оңғы   (шерлі, 

сорлы)  мәні,  әсіресе,  оның  мына  бір  үзінділер- 

дегі қолданысынан айқын аңғарылады.  “ Оң жақ- 



та күйеу мүңдық,  байлалулы бүзау мүңдық ” - жең- 

гесінің қойнында  Қартқожа мүңдық (Аймауытов); 

Белуарға шейін оранып, Ақбілек сорлы көп жатты 

(Сонда); Ата,  немере,  шөбереміз - үш зарлық (Әуе- 

зов).

Д ем ек бұл  қосарлар да (саулы мен саулық та, 



мүңды  мен  мүңдық  та,  м үңлы   мен  м үңлы қ  та, 

зарлы  мен зарлық та)  ж оғары дағы  африкалы-аф- 

рикалық, дағлы-таулық, мэскәуле - мәскеуліктәрізт 

қосарлар қатарында сипатталуға  гиіс.  Сондай-ақ 



мүңлы -зарлы тұлғалары  мен М үңлық-Зарлық ан- 

тропоним дерінің арасында да осындай семанти- 

калық сәйкестік бар.

Өзге түркі тілдеріндегі сияқты,  қазақ тіліндегі 



-л ы /-л і,  -ды/-ді,  -т ы /-т і формалы  туынды  сын 

атаулары да өздерінің білдіретін  мағыналары жа- 

ғы нан  әри н е  біркелкі  емес.  Олардың  іштей  бір- 

бірінен  кейбір  озгешелеу  тұстарын  да  байқауға 

болады.  М ысалы, әлдеқандай бір қосымш а нәрсе 

(қосалқы зат) түріндегі белгіні білдіретін сын атау- 

лары  -  өз алды на  бір  сала.  Олардың  кейбірі  мы- 

налар:  ж ағалы   (киім),  жеңді  (ш апан),  күмбезді 

(үй), т омағалы  (сұңқар), жабағылы (қой), қобы- 

лы   (пеш ),  қорапты  (арба)  т.б.  Ж абағылы  қойы- 

ның өзі бестен асатын (Аймауытов).  Төңірек жа- 

ғалы   киімнің  көбін  Нүрдықаға  тіктіреді  (Әше- 

нов). А чған заттары бір үйім  пішен,  төрт жеңді 



шапан (Қ азақ хандықтары тарихының  материал- 

т ръ\).А ғаш  үй, от жаққанда қобылы пеш(Біржан). 

Том ағалы  сүңқар мен едім (Махамбет).

Адамға не бір нэрсеге тән (тиісті) зат түріндегі 

қосалқы  сы нды қ  белгіні  білдіретін  мұндай  жаңа 

жасамдар  қатарына  тымақты  (қазақ),  ноқталы 

(құлын),  бетегелі  (жер),  түймелі  (жең),  қойлы 

(ауыл), текелі (киік), қарлы (тау), жалаулы (қоңырау- 



лы)  (найза), топсалы (үстел), білтелі (шам) си яқ- 

ты туылымдарды да жатқызуға болады.

Сын атауларының келесі бір үлкен тобы адам- 

н ы ң   белгілі  ж еке  б асты қ  қ аси етін е,  ө зін дік 

кісіліктік  сапасы на,  жалпы  өзге  де  түрлі  мінез- 

құлық ерекшеліктеріне байланысты болып келеді. 

Олар,  ондай  сы нды қ дериваттар  негізінен  мына 

сияқты лар: Абай да салмақты сыпайылықпен бас




344

СӨЗЖАСАМ



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   560   561   562   563   564   565   566   567   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет