Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-лы /-лі,  -ды /-ді,  -ты /-ті  жұрнағы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет563/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   559   560   561   562   563   564   565   566   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-лы /-лі,  -ды /-ді,  -ты /-ті  жұрнағы.  Түрко- 

логияда  сөзжасамдық  бұл  ж ұрнақты   -лы қ  аф- 

фиксімен тектестіреді. Я ғни  көне жазба ескерт- 

кіштердегі -лығ, -лиг,  -луғ,  -луг аффиксгерін қазіргі 

түркі тьііндегі -лы,  -ли,  -лу,  -лү жұрнақтарының 

варианты деп  қарайды.  О лардағы   бұл  -лы,  -ли, 



-лу,  -лү,  -ды,  -ты жұрнақтары көне жазба ескерт- 

кіштерде жалпы  қолданылмайды.  Ал  бұлардың 

ескі  -лы ғ,  -лиг,  -лу ғ,  -луг формалары  осы  күнгі 

түркі тілдерінің  кейбірінде  қазір де  ұшырасады. 

Сөзжасамдық -лы ж әне -лық форманттары түркі 

тілдерінде  кейде бірінің орнына бірі  қолданыла- 

ды, яғни  семантикалық жақтан өзара сәйкестік- 

те жұмсалады.  Бірақ жүйелі түрде емес, ара-тұра. 

М ына  бір  деректер  мысалы  соған   дэлел:  аз. 

азэрба/чанлы - азербайджанец, африкалы - афри- 

канец, гафгазлы - кавказец, дағлы -  горец,  көігэли 

житель  города Кө]ю,  тат. америкалы  -  америка- 

нец,  дагстанлы  -  дагестанец,  м эскэуле  -  моск- 

вич,  украинлы  -  украинец,  лит валы   -  литовец, 

икеле - двойка, тугызлы - девятка, бииіле -  пяти- 

ли нейны й  (о лампе), онлы - десятилинейны й  (о 

лам пе), жиделе -  сем илинейны й,  қаз. жетілік - 

ш иш асының түбінің аумағы жеті  сантиметр бо- 

латын  шам, бестік шам,  ондық шам.

Бестік  шам  дегендегі  бестік туы лымының 

және бесті айғырдай,  бесті қымыз дегендегі бесті 

дериватының арақаты насы н да сөз табы тұрғы - 

сынан дәл осылай, яғни жоғарыдағы жиделе мен 



жетілік  туынды  сын  есімдері  тұрғы сы нан  си- 

паттауға болады.

Сондай-ақ ілгеріде  келтірілген азэрбаічанлы, 

африкалы,  америкалы  туы лымдарымен  қазақ 

тіліндегі  ноғайлы  (ноғайлы   дәуірінде,  ноғайлы 

'"әдебиеіт),  қанж ығалы  (қанж ы ғалы   Бөгембай), 

ж ағалбайлы  (жағалбайлы  руы)  этнонимдері де 

салыстырымды.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   559   560   561   562   563   564   565   566   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет