Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет556/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   552   553   554   555   556   557   558   559   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
калық  бірлік  боп  таны латы нды ғы .  Бүлар  да 

белгілі  бір  үғымның жинақталган,  ықшамдалған 

атаулары.  Мысалы, медбибі -  емдеу  орындарын- 

дағы кіші  медициналық қызметкерлерінің атауы, 



зоопарк  -  түрлі  хайуанаттар  топтастырылатын 

орынның  атауы,  зоотехник  -  мал  осіру  маманы- 

ның  атауы  т.б.

Кеңес  дэуірі  кезінде  орыс  тілінің  әсерінен 

пайда болған  қы сқары мдар тілдік бірліктер бо- 

лып  саналды.  Ж алпы   ұлт  тілінің  дамуына  ішкі 

жэне сыртқы факторлар әсер ететіні белгілі. Олар- 

дың әрқайсысы тілдің дамуына озінше әсер етеді. 

Бұл  қоғам ны ң  даму  барысымен  бірге  үздіксіз 

ілесіп отыратын  құбылыс екенін тілдік деректер 

айғақтайды.  М ысалы, парторг,райком, комсорг, 

немесе  совнарком,  ревком   т.б.  қы сқары мдары 

^Кеңес дәуірі кезеңінде белсенді  қызмет атқарған 

жасалымдар.  Қы сқары мдарды ң  кобі  қоғам мен 

қат-қабат катар жүріп  отыратын  құбылыс,  сон- 

ды қтан   бір  кездері  ж а с ал ға н   қы сқар ы м д ар  

конерген создердің немесе тарихаттар (историзм) 

қатарынажатады.  Мәселен'.рабфак, совдеп, райком, 



обком, совхоз, колхоз, зав(})ерма, парторг, комсомол, 

партбилет т.б.

Ана тілінің  негізінде жасалынып,  тіліміздің 

еркіндікке  ие болған  тұстағы  қысқарымдардың 

қарқынды  қалыптасуы  - табиғи  құбылыс.  Қыс- 

қарымдар  -  лексикалы қ  қорды  байытудың  бір 

дерек козі.  Кейінгі жылдары  қоғамдағы түбегейлі 

озгерістер  созж асамның  бір  арнасы  ретінде са- 

налатын  қысқарымдардың қалыптасуына,  ұлттық 

сипат алуына, дамуына  игі әсерін тигізуде.

Қазіргі  қы сқары м дарды ң  (қы сқар ған   зат 

есімдер)  ана  тілінде  жасалып,  қалыптасуы:  1) 

ғ ы л ы м и  

т е х н и к а л ы қ , 

қ о ғ а м д ы қ - с а я с и  

терминж асамда,  мекеме,  ұйым  аттарында  жиі 

ұшырасады.  Ы ысдлы, А А Қ   — Ашық акционерлік 



қоғам , А М З - Апматы маргарин зауытыЖ М О — 

Жылж ымайтын м ү лік  орт алы ғьп.Ь.  2)  маман- 

дықты,  қызметті жэне лауазымды білдіретін  қыс- 

қ а р ы м д а р :  м е д б и к е /м е й ір б и б і,  б о р т с е р ік  

(әуесерік),  басбух,  завуч,  телемеханик т.б. тәрізді 

қысқарымдар созжасамның талабына сәйкес жаңа 

сападағы жасалымдар.

Ж алпы  қы сқары мдарды ң  жасалуына  негіз  - 

соз тіркестері.  Оның табиғаты  екі жақты: бір жа- 

ғы нан,  грамматикалық корсеткіш гері бар,  басқа 

туындылардың  жасалуына  негіз  болатын  жаңа 

лексем а ,  екінш іден,  ш ығу  торкіні  соз  тіркесіне 

сэйкес, байланысты, сол толық реалийлердің қыс- 

қарған түрі.  Сондықтан толы қ реалийлердің аты 

қ ы сқ ар ған д а,  м ағы н алы қ  ж ағы н ан   озгеріске 

түспей,  толы қ  ұғы м ны ң  атауы  сақталады.  Оны 

тіл деректері де дәлелдейді.  М ысалы,  Мемлекета- 

р а л ы қ   к о ш і-қ о н   б о й ы н ш а   Қ а за қ с та н   ТМ Д  

(Тәуелсіз  елдер  достасты ғы )  елдерімен  ты ғы з 

байланыста (“Жас А іаш ”). Астанада этнопарк пай- 

далануға  беріледі  (“Жас А лаш ”).  Қысқарымдар 

басқа туындылардың жасалуына да  негіз болады 

дедік.  О ған  дэлел  тілде  көп  болмаса  да,  ондай 

жайттар  кездеседі.  Бір  кездердегі колхоз бен  ком- 

сомол жасалымдары  оте белсенді туындылардың 

қ а т а р ы н а   ж атты .  Бұл  қ ы с қ а р ы м д а р   кел есі 

туындылардың  жасалуына  ұйтқы,  негіз  болды. 

Мысалъ\:колхоз+арашк, колхоз+дан, колхоздан +дыру, 



колхоздандыр+ыл, колхоз+дас, колхоздас+тыр, кол- 

хоздас+ушы,  колхоз+ды,  колхоз+дық, колхоз+шы, 

колхозіиы+лық,  комсомол+дай,  комсомол+дық, 

ком сом ол+ ка т.б.  немесе  осы  қы сқары мдарды ң 

негізінде ономастикалық,  топоним икалы қ (Ком- 



сомольск,  Комсомолабад,  Колхозовка, Колхозноет.б.) 

жасалымдардың тууына негіз болды.  Негіз создің 

уәжі  туынды  созде  эр кез  сақталы п  оты рған . 

Бұндай  үрдіс бүгінгі тілдік қолданыста да кездеседі. 

Қазіргі  қолданыстағы  колхоз,  совхоз  создерінің 

баламасы кеңшар мен үжыміиар созі белсенді қыз- 

мет  атқарады.  Сол  сияқты  АГУ-ліктер,  КазГУ- 

ліктер, кинотелекөрермендер,  кеңшарлықтар т.б. 

кең  қолданысқа түскен лексемалар.

Түркітануда да  қысқарымдар жонінде теори- 

ялы қтұж ы ры мдарж оғары дағы   кағидамен  үндес. 

Негізгі байқалатын ортақтүйін  - қысқарымдардың 

күрделі  тіркестерден  ж асалғандығы  ж эне  орыс 

тіліндегі негізгі  қысқарымдардың үлгісі  негізбол-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   552   553   554   555   556   557   558   559   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет