Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет553/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   549   550   551   552   553   554   555   556   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР

335

Қосарлы  зат  есімдер  1)  көне  замандардан 

қалыптасқан тілдік бірліктер, 2) тілдің даяр нұсқа- 

сы,  3) сөзжасамның аналитикалық тәсілімен жа- 

салатын құнарлы түрі.

Қазақ тілінде дәстүрлі түрде:  қосарлама және 

қайталама қос сөздер деп екі топқа бөледі.  Осы- 

лай екі топқа бөлудің қосарлы зат есімге де қаты- 

сы бар.  Негізінен қос сөздердің басым  көпшілігі 

зат есімдерге тән.

Қосарлы  зат  есімдердің  сы ңарлардағы   ма- 

ғыналық ерекшеліктеріне қарай: екі сыңары мэнді 

қосарлы  зат  есімдер.  Олардың  өзін  өз  ішінде 

іштей жіктеуге болады:  1)  мәндес  (синонимдес) 

қосарлы зат есімдер: ақыл-кеңес,  аяқ-табақ, әке- 

илеше,  іс-қимыл, күш-қуат т.б. тәрізді қосарлы зат 

есімдердің  сыңарлары  м ағы на  ж ағы нан  біріне 

орайлас,  мәндес,  ыңғайлас аталымдар,  яғн и   ма- 

ғы насы   бір-біріне  ж ақы н ,  мәндес  сы ңарлар 

қосарланады.  Мысалы: Жақсы жігітел-жүртының 

анасындай (Үш  ғасыр...).

Бір  сыңары  м ағы налы ,  екінш і  сыңары  ма- 

ғы насы з сөздер  қосарланады.  Қазіргі  тілде  ма- 

ғынасыз сыңарлардың, бұрын мағынасы болған 

ж ән е  ол  сөздердің  көпш ілігі  м ағы н асы   бар 

с ы ң а р ға   мәндес  болы п  табы лады .  М ысалы: 

көйлек-көншек, жолдас-жора, жауын-шашын, дос- 

жаран, айқай-сүрең т.б.  Келтірілген  мысалдардағы 

көніиек-  жалаңаш   етке  киетін  киім, жора  - дос, 

жолдас, сүрең - үран,  айқай, жаран - дос,  іиаиіын - 

жаңбыр т.б. басқа тілдерде тіркескен сыңарлардың 

мағынасын береді.

Тілдегі қосарлы зат есімдер дара варианттық 

қатынаста жарыса жұмсалады.  Олардың  алдың- 

ғысы  не  соңғы сы   бірнеш е  қосарлы  зат  есімге 

тірек сыңар ретінде қайталанып отырады. Сөйтіп, 

қосарлы зат есімдер синонимдік қатар жасайды. 

Мысалы*аға-жеңге, аға-бауыр, аға-іні, аға-туыс, 



ақыл-кеңес,  ақыл-ес,  ақыл-айла,  ақыл-ой,  ақыл- 

парасат, ақыл-сана, ақыл-сезім т.б. жатады. Тағы 

бір  ерекшелігі  қосарлы  зат  есімдердің  бірінші 

сыңары бірнеше сөздің жасалуына  негіз болған: 

айла-амал, айла-эдіс, айла-әрекет, айла-тәсіл, айла- 

іиарғы  т.б.  секілді  туындылар  сонымен  қатар 

синонимдік қатар жасап тұр.

Бұл  секілді  қосарлы зат есімдер  мағы налы қ 

жағынан бір-біріне жуық сөздерден  қосарланып, 

олардың  кейінгі  м ағы насы   жеке  сыңарлардың 

мағыналарынан әлдеқайда кең және  күрделі.

Түркі тілдерінде, соның ішінде,  қазақ  гілінің 

табиғаты на  тән  үстемелеу  құбылысы  -  айқы н- 

дау,  нақтылау (избыточность)  — төл әдісі.  Қазақ 

т іл ін д е   ү с т е м е л е у д ің   а й қ ы н   к ө р ін іс і  -

п л е о н азм д а р .  Л е к с и к а л ы қ   п л е о н азм д а р д ы ң  

қосарлы зат есімдерге сыңарлары  мәндес  немесе 

м ағы насы   бір-біріне жуық  болады.  Олар лекси - 

калық бірліктер ретінде сөз тіркестерінің үлгілері 

негізінде қалыптасқан жасалымдар және  қосарлы 

зат есімде бұл  заңдылық сөздердің  мәндес, жуық 

болуы қатаң сақталып отырған.  Мәселен,  қосарлы 

зат есімдер: бала-шаға, қатын-қалаш, келін-кепшік, 



дэрі-дэрмек,  өлім-жітім т.б. соның айқын көрінісі. 

Бұл лексемалар бір-бірімен синонимдес бола тұра, 

бірі - анықтаушы, екіншісі - анықталушы тіркестер 

б о л ы п ,  к е л е - к е л е   м а ғ ы н а л ы қ   ө з г е р іс т ің  

нэтижесінде бір лексемаға айналған.  Сондықтан 

үстем елік  әд іс-м ән д ес  сы ңарлы   қосарлы   зат 

есімдерде корінуі  заңды құбылыс.  Мысалы:  Құты- 

лып  жаудан  ел-жүрты,  Есендік-саулы қ  сұрады 

(Қобьыанды).Л/сь/77-дйлатаба алмай,  Басымды са- 

ған  қоса алмай  (Сонда).

Сөздерді  қосарлап,  қосарлы  зат есім жасау  - 

жаңа аталым  (номинация) тудырудың, тілді  бай- 

ытудың  ұтымды жолы.  Қазір тілде осындай жол- 

мен  ж асалған  жаңа  қолданыстағы  қосарлы  зат 

есімдер: ой-т олғақ,  үсыныс-кеңес,  тау-кен,  сын- 

ескертпе,  таңдау-балама, ғалым-хатшы,  үгіт-на- 

сихат т.б.

Қосарлы  зат  есімдер  мәндес  сы ңарларды ң 

негізінде қалыптасқан аталымдар ж инақтық, жал- 

пылық,  мэнді  ұғымды білдіреді.  Мысалы:  Келінді 

қарсы алуға ш ыққан қыз-келіншектер тобына жа- 

қы ндаған соң...  (Ғ.М үсірепов). Бала-ш аға жылы 

үйде  қыстап  ш ықсы н  (Сонда). Ата-бабамыз киіз 

үйде туған,  киіз  үйде  олген...  (Сонда).

Келтірілген мысалдардағы қосарлы зат есімнің 

құрамындағы жеке сыңарлардың мағы насы натең 

емес,  одан  м ағы насы   кең,  көлемді.  Бұл  қосарлы 

зат  есімдердің  қалыптасуыны ң  шарты  іспеттес, 

олардың табиғаты на тән жағдай.

Тіліміздегі  қосарлы затесім н ің   қалыптасуы- 

на  заттың*,  құбылыстың  ұғымы  бір  сөздің  аума- 

ғына, мағынасына сыймаған кезде, қосарлап қол- 

данылып,  бірін-бірі толықтырып,  біртұтас м ағы - 

налы қ бірлікті білдіреді.  Мысалы: ар-үят,  аға й- 



ын-туған.

Тілімізде  белгілі  бір  үлгілер,  ұқсасты қ  (ано- 

логия,  дағды )  бойы нш а  қосарлы  зат  есімдердің 

қалыптасуы: сойыл-іиоқпар, шылық-былық, ақы-пүл, 



айып-жаза,  кем пір-ш ал,  отыншы-сушы, сыбыр- 

сыңқыл,  шер-іиемен,  ескерткііи-белгі т.б.  тәрізді 

қосарлы зат есімдерге аса қажеттілік болмаса да, 

белгілі  үлгілер бойынш а жасалып, тілдік  құрамға 

етене  енбеген,  тек  арнайы  мәтінде  ж асалған  

аталымдар.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   549   550   551   552   553   554   555   556   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет