Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет552/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   548   549   550   551   552   553   554   555   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.2.4.  Қосарлы  күрделі  зат  есімдер

Тіл  байлы ғы н  көрсететін  ендігі  бір  арна  - 

қосарлы  зат есімдер.  Сөзжасамның аналитикалық 

тәсілімен  қалыптасқан  қосарлы зат есімдер жаса- 

лу әдісіне қарай  қосарлы және  қайталамадеп ата- 

лады.  Сөздерді  қосарлап  қолдану  -  ертеден  келе 

жатқан  өнімді амалдың бірі.

УІ-Ү111  ғасырлардағы  О рхон-Енисей  жазба 

ескерткіштер тілінде қосарлы зат есімдер бар екені



334

СӨЗЖАСАМ

белгілі.  Ескерткіш тіліндегі зат, кұбылыс атаулары 

құры лы м ды қ  ж ағы нан  түрліше  болып  келген. 

О ны ң  бір  көрінісі,  дәлелі  ретінде  қосарлы  зат 

есімдерді  алуға болады.  Олар мағы налы қ ж ағы- 

нан ж инақты қ ұғымды білдірген.  М әселен,  *ісіг- 



күшіг  ‘к ү ш -к уа т ’,  *йер-суб  ‘ж ер-су’,  *көзі-кашы 

‘көзі-касы 'т.б.

Тіліміздегі  қазіргі  қосарлы  зат  есімдердің 

құрам ы нда  кездесетін  сы ңарларды ң  м ағы насы  

со л ғы н д ан ы п ,  көм ескіленіп,  бірден  түсінуге 

қ и ы н д ы қ  тигізетін  создер  барш ы лы қ.  Ол  да 

қосарлы зат есімдердің көнеден  келе жатқанына 

дәлел.  С онды қтан  олардың  түп-төркіні  қайдан 

ш ы қ қан ы н   айқы ндау  үшін,  олардың  сы ңарла- 

ры н ы ң  ш ы ғу  тарихы на  барлау  жасау  арқылы 

аны қтауға болады.

Ж и н а қ т ы қ   м ағы н а  беретін  қосарлы   зат 

есімдердің бір сыңары  (негізінен екінші  сыңар) 

жеке лексема ретінде қолданыла бермейді.  Бірақ 

қейбір  түркі  тілдерінде  немесе  м онғол  тілінде 

дербес  м ағы н алы   сөз  м әнінде  қолданылады . 

М ұндай  сыңарлар -  қосарлы  зат есімдердің жа- 

салуына  оз  үлесін  қосы п,  қазақ  тілінің  тарихи 

сөзжасамында айрықша орны бар тіддік бірліктер. 

М ысалы, абысын-ажын,  кыз-қырқын,  бала-іиаға, 

жігіт-желең, борыш-карыіи, көйлек-көншек,  арык- 

түрак, өрен-жаран, көрші-колаң, киім-кешек, айып- 

анжы,  ың-шың,  ым-жым, тоқты-торым,  ем-дом, 

дау-шар, ырың-жырың, өлім-жітім, шал-шаукані.Ь. 

М әселен, ажын,  кыркын,  кешек,  шаукан,  шар т.б. 

қазіргі  тілде  м ағы насы   көмескі  болғанды қтан, 

жеке  қолданылмайды.  М ысалы,  дау-шар,  дэрі- 



дормек, ем-дом, киім-кешек, көйлек-көншек, түкым- 

түкиян,айла-шарғы,кір-копсы,өлім-жітім,жігіт- 

желең,  кыз-кырқын,  жолдас-жора  т.б.  С оны ң 

ішіндегі  өлім-ж іт ім  сәзін  алар  болсақ,  өлім 

сөзінің мағынасы анық,  айқын, ал жітім сөзінің 

мағынасы күңгірт, белгісіз.  Ұйғыр тіліндегі.жу/л- 

“ и счезать” ,  “ пропадать” ,  “тер я ться ”  қараим  

тіліндегі  йыт-  “ пропадать” ,  “ гибнуть”  дегенді 

білдіреді.  Қазақ тіліндегі беретін  мағынасы  “жо- 

ғал у” ,  “ ұрлану” ,  “ құру” .  С онда  ж іт -  түбір 

етістікке  -ім   ж ұрнағы   ж алғану  арқы лы   жітім 

созі жасалған.

Сол  сияқты ,  жолдас-жора  қосары н дағы  

ж орасозі  қазақ тілінде жеке қолданылмайды,  ал 

қы рғыз тілінде  “жолдас”  мағынасын жеке тұрып 

та білдіре алады.

Жігіт-ж елең  дегенде  желең  созі  баш құрт 

тіліндеж/г/ш ұғымында айтылады.  Қыз-қырқын 

дегендегі  кыркын  сыңары  м ағы насы   түсініксіз, 

күңгірт.  Қыркын  с ө зін ің   еж елгі  м а ғ ы н а с ы

М .Қ аш қари  сәздігінде күң, кіріптар эйел дегенді 

білдірген. Бала-ш аға деген  қосарлы  зат есімдегі 



ш аға сөзі түркім ен,  ұйғы р тілінде бала м ағы на- 

сын  білдіреді.



Дау-ш ар  -  қосарлы  зат  есіміндегі  шар  созі 

түсініксіз.  Коне  ұйғыр т т ш ^сар/ш ар сөзі -  жа- 



уыздык бәле деген мағынаны білдірген. Араб тілінде 

шар созі  - бәле,  жала мәнінде жұмсалады.

Қосарлы  зат есімдер оздерінің қолданымдық 

сипаты ж ағы нан әркелкі болып келеді.  Олардың 

ең бір үлкен тобы  - халықтық сипаттағы,  ұлттық 

дүниетаным мен ерекшелік коріністерін білдіретін 

қосарлы зат есімдер.  М ысалы, бай-манап,  би-бо- 



лыс, дос-жар, той-думан,  казан-ошак, келі-келсап, 

күрт-май, ас-су, сауыт-сайман,  ыдыс-аяк, ағайын- 

туған,  айран-ботка, ою-өрнек,  тана-түйме, айыл- 

түрман, әдет-ғүрып, бэйбіше-токал, ел-жүрт, ерлі- 

зайып,  ж ал-күйрык,  ем-дом,  жегжат-жүрағат, 

жүген-күрык,  казы-карта  т.б.  Бұл  келтірілген 

мысалдар ауыз әдебиеті  үлгілерінен бастап, жазба 

әдеби  тілдерінің  мол арнасы,  көркемдік козі  бо- 

лып табылады.  Бұл  қосарлы зат есімдер - өмірдің, 

қоғам н ы ң   тұрмыс-тірш ілігінен  мәлімет  беретін 

тілдік  құралдар.  М ысалы:  Көкеж ан  қайтып  кел- 

генше,  Ел-жүртын есен көргенше...  (Қобыланды). 

Қол-аяғын босатып, Жан  көкемді қашырып, Қару- 

жарак,  ат-тонын Қойған екен жасырып (Сонда).

Ауыз әдебиеті  тіліндегі  қосарлы  зат  есімдер 

мейлінше мол, әрі бүгінгі  күнге дейін жеткен тіл 

қазы насы н  құрайды.  Тақы ры пты қ  ж ағы нан  да 

әр  алуан:  ұғы м -түсін іктің ,  тұрм ы с-тірш ілікке 

қажетті  құрал жабдықтың, бұйымдардың, тамақ- 

тағам н ы ң   т.б.  ж и н ақты қ  атауларын  білдіреді. 

Мысалы, туыстық қатынасты білдіретін  қосарлы 

зат есімдер: ата-ана, эке-шеше, абысын-ажын, аға- 

бауыр,  аға-жеңге,  аға-іні,  ағайын-анжы,  ағайын- 

жегжат, ағайын-туған, ағайын-тума;тағамға бай- 

ланысты  зат есімдер: айран-ботқа,  айран-шалап, 



ас-су, алуа-іиекер, ас-ауқат, ас-дэм, ас-қатык, дэм- 

түз,  сорпа-суані.6.

Қосарлы  зат есімдер  қолданысы  мен лекси- 

ка-грамматикалық құрамы жағынан ертеден  келе 

жатқан лексемалар екенін тілдік деректерден бай- 

қауға болады.  Ж алпыхалықтық тіл  қазынасы бо- 

лып  саналатын  қосарлы зат есімдер әдеби тілдің 

әр  түрлі  үлгілерінен  кең  орын  алған.  Мысалы: 

Қүл-күтандар  жиы лы п,  Құда  болған  заман-ай 

(Бұқар жырау).  ...Қыз-келіншек  үй  тігер,  Бүрала 

басып былқылдап  (Абай).

Сонымен,  қосарлы  зат есімдер  -  қазақ тіліне 

айры қш а  тән  құбылыс  және  заттың,  құбылыс- 

тың,  ұғы м ны ң,  түсініктің  атауларын  жинақтап 

беру үшін қолданылатын сөзжасам амалының бірі.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   548   549   550   551   552   553   554   555   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет