Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Тура  лексикалық  мағыналардын  қосындысы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет540/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   536   537   538   539   540   541   542   543   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1.  Тура  лексикалық  мағыналардын  қосындысы, 

яғни  тура  уәжділік:  аққайың,  көлбақа,  көзәйнек, 



теміржол,  баспасөз,  беторамал,  ата-ана,  ага-іні, 

ақыл-ой,  азу  тіс,  ас  үй,  ауыз  су,  ат  қора  т.б.

2.  Метафоралық,  жартылай  уәжділік:  елікгүл,  ас- 



қазан,  көкет,  шілдеқоңыз,  жауторгай,  жаужү- 

мыр,  жебіріиоп,  күркетауық,  иткөішек т.б.  З.Иди- 

омалану  немесе  толық  уәжсіздік:  кокқасқа,  ақса- 

қал,  ақсүйек,  тоқымқагар,  итаршы,  қансонар, 

кемпірқосақ,  қасқыржемес,алаяқ,  егеуқүйрық,  шай- 

танкелмес,  жанкүйер  т.б. 

сияқты  күрделі  зат 

есімдер  соның  нәтижесі.

3.2.1.  Біріккен  күрделі  зат  есімдер

Біріккен  зат  есімдер  түркі  жүйелі  тілдердің 

борінде  кездеседі.  Бүл  сала  арнайы  зерттеу  ны- 

саны   да  болы п  келеді.  Қ а за к   тіл  білім інде 

біріккен  зат  есімдер  жөнінде  сүйенерлік  күрделі 

монографиялық зерттеулер жоқтың  қасы.  Деген- 

мен,  біріккен  создерге  қатысты,  емлемен  байла- 

нысты  зерттеулер,  мақалалар  т.б.  баспа  бетінде 

“карияЛсГнып  келеді.

Біріккен  зат  есімдер  толы қ  мағыналы  екі 

созден  қүралған,  олар  түрлі  байланыстағы  соз 

тіркестерінен  біріккен  жасалымдар.  Біріккен  зат 

есім д ер д ің   ш ығуы ,  дам уы ,  т ү п -т ө р к ін і  сөз 

тіркесімен  байланысты.  Бірақ  зат  есім  мен  соз 

тіркесі  -  тілдік  табиғаты  әр  басқа  қүбылыстар.

Сөзжасамның  аналитикалық  тәсілімен  жа- 

с а л ға н   б ір ік к е н   зат  есім д ер  О р х он   ж азб а 

ескерткіш тер   тілінде  де  қ о л д ан ы л ған .  Оны 

ғалымдардың еңбектерінде  берілген тілдік дерек- 

тер  айғақтайды.  Жазба  ескерткіштерден  бастап, 

к о н е т ү р к іл ік   д ү н и ел ер д ің   б әр ін д е  де  созді 

күрделендіру,  біріктіру  үрдісі  болғанын  кореміз.

Қ а за қ   тіліндегі  б іріккен  зат  есім дер  де 

күрделі  создің  бір  түрі,  сөзжасам  амалыны ң

біріктіру  ж олы м ен  ж асалған  туынды  создер. 

Өмірде,  қоғамда болып жатқан озгерістермен бай- 

ланысты  жаңа  үғымдар  пайда  болады  да,  соған 

лайықты  жаңа  сөздер  жасалады:  әнүран,  елорда, 



атазаң,  гарышжай,  багдаршам,  елтаңба,  бетбү- 

рыс,  төлқүжат,  ойсана,  ойтүрткі,  ойтолқын,  ай- 

ыппүл  т.б.

Демек,  біріккен  зат  есімдер  -  кемінде  толық 

мағыналы  екі  түбірдің  (негіздің)  түтасып  жым- 

дасу  нәтижесінде  жаңа  лексикалы қ  мағыналы 

сөздердің  бірлестігі.  Мысалы,  адалбақан  (қүрал), 

алтыатар  (мылтық),  бірқазан  (қүс),  аққүтан, 

кокқүтан  (қүс),  итмүрын  (жидек) сияқты  біріккен 

күрделі  зат есімдердің  қүрамындағы  сын,  сан,  зат 

есімдер  -  бірбүтін,  болшектеуге  келмейтін  лексе- 

малар.  Ж аңа  сапалы   туынды  созге  айналған. 

Қалыпты  создер  тәрізді  даяр  күйінде,  жасалған 

калпында  қолданылады.

Біріккен  зат  есімдер  біртүтас  лекси калы қ 

мағыналы  бірліктер  болып  саналады.  Біріккен  зат 

есім  біртүтас  соз,  біртүтас  мағына  береді,  сол 

біртүтастықты  сыңарлардың  мағынасы  жасайды. 

Бірақ  біріккен  зат  есімдерді  жасауға  сыңарлар- 

дың  мағынасы  түрлі  дәрежеде  қатысады.  Оны 

сыңарлардың  уәждік  дәрежесі  деп  атауға  болады. 

Біріккен  зат  есім нің  жасалуында  сыңаларды ң 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   536   537   538   539   540   541   542   543   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет