Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет531/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   527   528   529   530   531   532   533   534   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
леніс),  күбылыс,  байланыс  дегендер  қолдануда 

жалпы  бұры ннан  келе  ж атқан ,  қазақ  тілінің 

озінің төл  создері.  Осылардың сол дағды лы  ма- 

ғынасы  кеңес дэуірінде  кеңи түскен: терминдік 

бейім  ала  бастайды,  я ғн и   белгілі  бір  пән  ерек- 

шелігіне сай  өң алады.  М ысалы, козғалыс лексе- 

масы кейін келе философиялық мэн алады. Даму, 

озгеру  ұғы м ы н  білдіретін  термин  орны на жүре 

бастайды.  Жаралыс басы  - козғалыс,  козғауға ке- 

рек колғабы с  (Ш экәрім );  Біздің  айнсіламыздағы 

дүние козғалыста,  озгерісте болады (М арксистік 

ф илософ ия).  Бұл лексема кеңес дэуірінде ж оға- 

рыдағы  маі  ыналарынан Ьаскдүлт-азаттык  коз- 

ғалыс (национально-освободительное движение), 

стахановтык козғалыс (стахановское движение), 

үш мыңшылдар козғалысы (движение трехтысяч- 

ников),  тимуровшылдар  козғалысы  (движение 

тимуревцев)  тэрізді  сөз тіркестерінде  қолданы- 

лы п,  шу бастағы ға  қарағанда элдеқайда актив- 

тене түсті.  С ондай-ақ осы - ы с //-іс //-с  ж ұрнағы 

ар қы л ы   етістік  негізден  ж а с ал ға н   катынас 



(катыс), байланыс, жеңіліс туылымдары да пэндік 

термин  ретінде орыс тіліндегі связь,  отношение, 



поражение лексемаларының баламасы  ыңғайын- 

да  кеңес  дәуірінде  дербестенді  деуге  болады. 



Қсітынас эуелі  ауданға  жазылды  (И м анж анов); 

Бүл  жерде  бүрын  эуе  байланысы  болмайт ын 

(М ұқанов); Ленинград коршауда.  Коктен,  жерден 



катынас  үзілді  (Мэуленов);  Коммуна  жеңіліс 

тапса  да...  (Зұлқаров).  Ал  етістік  негіз бен  осы 

-ы с //- іс //- с   ж ұрнағы н ы ң  өзара  сөзж асам ды қ 

қаты насқа түсуінен туған  мына бір топ  туынды 

түбір зат атауларының  терм индік тиянақты лы - 

ғы  тіптен  көрінеу.  Олар да  нақтылы термин  ре- 

гінде  сол  кеңес  дэуірінде дербестенді,  мысалы: 

косылыс (соединение), бекініс (укрепление), жа- 

рылыс (взрыв), корғаныс (оборона), отырыс (за- 

седание), үсыныс (предложение), сүраныс (спрос), 



согіс (выговор), дағдарыс (депрессия,  кризис) т.б. 

Сүраныстың  сырына  үңілген  жок  (ҚӘ);  Біздің 

ісіміз  исполком  отырысында  каралатын  болды 

(Аманшин);  Тағы да іс жайы корғаныс камы емес 

(М ағауин); Бүкіл калахалкы  таудағы жарылыс- 

ты  күт іп...  (С ерғалиев);  Қопарылыс  кезінде 

камалдың  бір бүрышы  күлағанм ен...  (М ағауин); 

Абай теріс үғымға тойтарыс береді (Жармағамбе-

Бұл  ж ұрнақ арқылы тілімізде  бұрыннан жа- 

салған туынды түбір зат атауларының  көпшілігі 

кеңес дэуірінде осылай мағынасының кеңуі нэти- 

жесінде  терминдік  жаңа  статус  алып  огырады. 

Мұндай  құрылымды туынды түбір  зат атаулары- 

ның бұл тұрғыда өзгеріске  ұшырамағандары  кем- 

де-кем .  Бірақ олардың  бастапқы  м ағы насы ны ң 

негізінде  терм индік  бейім -бітім   алу  дәрежесі 

біркелкі  емес.  Бэрі  тегіс  әдеби  тілге  сіңіп  кете 

берм ейді.  К ей б іреулерін ің   те р м и н д ік  қалпы  

стильдік,  окказионализмдік деңгейде  ғана бола- 

ды. Ал  көпшілігі  күнделікті тэжірибеде жұмсала 

келе  ж алп ы халы қты қ  қолданы с  алып  кетеді. 

Етістік негіз бен  -ь/с //-/с //-с ж ұ р н а ғы  арасында- 

ғы осындай сөзжасамдық қатынастан мынадай бір 

ой  түюге  болады:  Қ азақ тіліндегі  бұл  - ы с //- іс // 

-сж ұ р н ағы  етістік  негізден  жалпы туынды түбір 

зат атауларын жасау жөнінен  ғана емес,  сонымен 

қоса  түрлі  пәндік  жэне  кэсіптік  термин  жасау 

тұрғы сы нан да барынш а онімді жұрнақтар  қата- 

рына  жатады.  М ына  туылымдар  мысалы  солай 

терм индік  статус  алып,  белгілі  бір  өнер  түріне, 

білім саласына сэйкес  мағынада сараланған, атау- 

л ы қ ж ағы нан да әбден тиянақталған: сайыс (бес 

сайыс д еген дегі),үзіліс,  ізденіс{искание), көрініс 



(екі актілі бес көріністі дегендегі), жіктеліс (рас- 

слоение),  жаратылыс  (естество),  иіліс  (дуга), 



бүлініс (деморализация) т.б. Жол оны айналып өтіп, 

біраз иіліс ж асаған (Ж ортанов); Ауыл мен дерев- 

няда  таптык  ж іктеліс  жүре  берді  (Қ азақ  ССР 

тарихы);  Бүкіл патша жасағында бүлініс бастал- 



ды  (М ауауин); Адамзаттың жаратылыстан ала- 

ры да көп (Қ ұсайы нов).

Тілімізде бүгінде  көп жұрт біле бермейтін  сай 

дейтін етістік бар. Ол ‘шаншу’ мағынасын білдіреді. 

М ысалға бұрынырақ кезде айтылған кереге жай- 



ып, уык сайып деген тіркестерді  келтіруге  болады. 

Соңғы   тіркестегі сай етістігіне -ыс жұрнағы жал- 

ғану арқылы ж асалған ат сайысы,  балуст сайысы 

дегендердегі сайыс кеңес дәуірінде жаңадан тағы 

біраз термин  қүрамында қолданыла бастады: кос 

сайыс (двоеборие),  бес сайыс  (пятиборье),  сайыс 

(фектование).

Тіліміздегі созжасамдық бұл -ыс//-іс форман- 

тымен  -ыш //-ііи жұрнағы  нұсқалас  (варианттас). 

Бұлар озара дыбыстық, яғни  фонетикалық вари- 

антгар болып табылады.  Бірақ олардың бір-бірінен 

ерекшеленетін, бір-біріне ұқсамайтын да жері бар. 

Мысалы  -ь/с//-/с//-стұлғалы ғы ны ң сөзжасамдық 

аясы  -ь/ш//-ш///-«/форманттікіне  қарағанда элде- 

қайда  кең.  Ал  -ы ш //-іш //-ш   аффиксі  арқылы 

р.тістік 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   527   528   529   530   531   532   533   534   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет