Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет517/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   513   514   515   516   517   518   519   520   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
түтқын,  қашқын туылымдары да сөзж асамдық 

осы  -қы н//-гін  ф орманты   арқы лы   етістік  не- 

гізден  пайда болған.

Бұл  арада  -қы н //-кін ,  -ғы н //-гін   ж ұрн ағы - 

ның мына бір ерекшелігі көңіл аударады. Ол оның

-  етістік  негізден  зат  атауын  да,  сын  атауын  да 

жасай алатындығы, яғни  зат атауы сөзжасамына 

да  (кескін,  үшқын),  сондай-ақ сын  атауы  сөзжа- 

самына да (азғын) жататындығы. Тілімізде сөзжа- 

самдық осы қ ы н//-к ін,  -ғы н //-гін  форманты  ар- 

қылы  етістік негізден терминдік нақты  атау рет- 

інде соңғы жылдары қалыптасқан да кейбір жаңа 

жасамдар бар.  Қазір орыс тіліндегі беженцы лек- 

сем асы ны ң  эквиваленті  ретінде  қолданы лы п 

ж үрген  босқын  м ен  “д и а с п о р а ”  м ағы н асы н  

білдіретін ауғын дегендер  -  мысалы,  сондай ту- 

ылымдар.

Етістік негізден -қы н//-кін,  -ғы н //-гін  ф ор- 

манты  арқылы  ж асалған туынды түбір зат атау- 

лары ны ң соңғы   бір тобын жеке жазушылардың 

стиль даралығымен  байланысты туған  окказио- 

налды  сөзқолданыстар құрайды.  Олар,  мысалы, 



келгін, сокқын,  опқын,  жеткін тәрізді дериваттар.

'  Жаңа дэуреннің алғаш қы келгіні боласыңдар (Әу- 

езов);  Қатал  күн,  суық  күз  бүгін  кешке  соққын 

әкеле  жатыр  (Сонда);  Ы ққан  жылқы  алдында 

жар  болса,  үлкен  опқын  болса...  (Сонда);  Жасы 

он  беске  т олм аған  жеткін Арқадағы  бар рудың 

ағасы деп жарияланды (М ағауин).

Тілімізде  ж ұртты ң  бэрі  айта  берм ейтін, 

белгілі бір өңірде  ғана  ұшырасатын  -пір жұрна- 

ғы  бар.  Ол  өзінің  созж асам ды қ  м ағы насы   жа- 

ғы нан  етістік  негізден  туынды  зат  атауын  жа- 

сайтын  ж алпы халы қты қ сипаттағы   -қы н//-кін, 



-ғы н//-гін формантымен сәйкеседі: Түніменүйық- 

тай  алм аған  басым,  кеспірім  де  орт  соққандай 

м а  немене (Ш әйм ерденов).  Бұл  сияқты   аймақ- 

ты қ  ерекш елік  тіліміздегі  сөзж асам ды қ  -кір 

ж ұрнағы нан  аңғарылады ,  мысалы:  Кескір  деп

темір  кесетін  асылды  айтады  (ҚТДС).  Кескір 

туынды  түбір  зат  атауындағы  -кір  ф орманты  

тіліміздегі -ғы ш //-гіш  жұрнағы орнына қолданыл- 

ған.


-л.  Қ азақ тілінде бұл форманттың сөзжасам- 

ды қ аясы онша кең емес.  Қапта,  қама, қүра,  бол- 



жа іспетті бірер ғана етістікке жалғанады. Тілімізде 

етістік  негізден  осы  -л  ж ұрнағы   арқылы  пайда 

болған  туылымдар  көбінесе  нақтылы  бір  атау 

мәнін алған, номинациялануы жағынан әбден ор- 

нықты  создер  болып  келеді,  мысалы:  Басымнан 

кетпей қам алы м ,  Таусылып түр амалым  (Алпа- 

мыс);  Соларды жарақаттайтын күрал тапқаны- 



на  Сармолла әсіресе сүйсінеді (Әуезов); Ең аяғында 

Абай өзі бір түспал, болжал жасады (Сонда).  Соң- 

ғы  мысалдағы ба/шгал дериватымен  қазақтілінде 

ж арыса болжам  туылымы  да  қолданылады.  Бұл 

екі  туылым  өзара  сем антикалы қ  дублеттер  бо- 

лып табылады. Д ем ек -л   мен -м   жұрнақтарының 

сөзж асам ды қ  қызметін  өзара сэйкес деуге  бола- 

ды.

- м а л //- м е л .  Бұл  ф ормант та жалпы  өнімсіз 



саналады.  Ол арқылы етістік негізден не бары  үш- 

төрт-ақ сөз жасалған.  Мысалы  орамал,  тасымал, 



жорамал сияқтылар. -м а л//-м е л форманты өзінің 

семантикалық құрылымы жағынан  шын  мәнінде 

сын  атауы  ж ұрнақтары на  жатады.  Солай  екені 

әсіресе тіліміздегі танымал, түнемел, сүйемел, сау- 



м ал,  осылар іспеттес тағы  кейбір есімдерден  айқ- 

ын  көрінеді.  Бұлармен және  ж оғары да  келтіріл- 

ген  орамал,  тасымал,  жорамал туылымдары  да 

құрылымдас.  Бірақ сы нды қбелгі,  соңғы  үшеуіне 

қарағанда, алдыңғы танымал, түнемел, сүйемел, 

саумал дериваттарында элдеқайда  көрінімді.  Се- 

бебі бұларда субстантивтену процесі  бар.  Соны ң 

нэтижесінде оларда өздерінің әуелгі  сы нды қ са- 

пасынан  ажырау басым. Әсіресе,  бүл орамал,  та- 



сымал,  жорамал туылымдарынан айқын  көрінеді. 

Мысалы  бүлардың  да  танымал,  түнемел дери- 

ваттары  сияқты   шу  баста  тек  сын  ұғы м ы ндағы  

сөз  болғаны   бүгінде тіпті  сезіле бермейді.  Тасы- 



м а л туынды зат атауы қазақ тілінде  қазір екі түрлі 

термин  қызметінде жұмсалады.  Бірінші жағдайда

- лингвистикалы қ термин  ретінде  (‘перенос’  ма- 

ғынасында), екінші жағдайда -  қоғам ды қ-эконо- 

микалы қ термин орнында (‘перевозка’  мәнінде): 

Тың  игеру  жылдары  тасымал  да  есті  (“ С Қ ” ). 

Қ азақ тілінде жорамал дериваты да осылай суб- 

стантивтенген:  туа  түбір  жоры  етістігіне  -м а л 

форманты жалғану арқылы жасалған.  Кейін  келе 



-м а л ж ұрн ағы н дағы   аш ы қ дауысты  дыбысы- 

ның  әсер-ықпалымен  жоры  етістік  негізіндегі




312

СӨЗЖАСАМ


қы саң  -ы   ф ормасы  да  аш ы қ    дыбысына  ай- 

налған.  Содан барып  ал ғаш қ ы ж о р ьш д л н ұ сқ а- 

сы  қазіргі  ж орамал  түріне  ауысқан.  Бірақ  бұл 

жорамал туы лы м ы ны ң  м ағы насы нан тасымал 

дериватындағыдай терминдік тиянақтылық,  нақ- 

тылық үнемі байқала бермейді.  М ысалы, ол рес- 

ми  іс  қағаздары ның оры сш а-қазақш а сөздігінде 



догадка терминнің қазақш а баламасы етіп алын- 

ған. Жорамал туынды сөзі сондай-ақ жалпы  қол- 

даныста да жиі  кездесіп  отырады.  Кешіккен сай- 

ын неше түрлі жорамал,  болжау айтысты (Әуе- 

зов).  Қ азақ тілінде саумал сөзі де әуелгі сындық 

сапасы нан бірте-бірте аж ы рай,  кейін  келе онда 

да  сол  заттық  ұғы м   белең  алған.  Бүгінде  оны 

сдунегіз етістігіне сөзж асам ды қ -тиллжұрнағы- 

ның  жалғануы   арқы лы   туынды түбір  зат атауы 

мағы насы нда әбден  қалы птасқан деуге болады. 

Бірақ м ұны ң өзіндік бір ерекш елігі  -  тым әріде 

субстантивтенгендігі.  М ына бір мақалдан,  мыса- 

лы, сол аңғарылады: Байтал мінсең - құлын жок, 



саумал  ішсең  -  қымыз ж ок■


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   513   514   515   516   517   518   519   520   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет