Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет503/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   499   500   501   502   503   504   505   506   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
пар  сияқты лар.  Шоқпар  туылымын  тіліміздегі 

шоғыр,  шоқтық,  шоқ терек, гүл  шоқтары деген- 

дердегі шоқ лексемасымен бір гомогендік негізде 

алып  қарауға болады.  Тілімізде со н д ай -ақ қ аш - 

пар дериваты ндағы   қат  негізі  де  озінің  қолда- 

ны м ды қ  жеке  дербестігін  сақтаған.  Жеті  кат 



жердің асты, қат-қат, Зқат ,  4 қат дегендердегі 

қат  пен қатпар туылымындағы  қат екеуі  -  бір 

соз.  Бірақ түлнартуынлы  түбір зат атауындағы 



түл түбірінен қазақтіліггде мүндай дербестік бай-

қалмайды. Ал  ол бұрынырақта кейбір тілде жеке 

соз ретінде қолданылған.  М ы сал ы тул  түбірі ша- 

ғатай тілінде “ конь, снаряженный для боя” деген 

м ағы на білдірген.

Түрік тілдерінде осы -яд/?жұрнағының -м а р // 



-мер  варианты мен  де  біраз  жаңа  соз  ж асалған. 

Бұл ретте азербайжан тіліндегі  “ катмер  ‘складка, 

слой ” ,  құм ы қ,  қарайым тілдеріндегі  “чокъм ар// 

чокмар  ‘дуби н ка’  туылымдарын  атауға  болады. 

Созжасамдық осы -м ар //-м ер  форманты арқылы 

есім негізден  пайда болған мұндай жаңа жасам- 

дар  қазақ  тілінде  де  бар.  М ысалы,  т ілм а р //  

д/ллш /К тіл//діл+м ар, /Ъме/Кіс+мер.  Бірақ бұлар

-  туынды  сын  атаулары.  Тілімізде  туа  түбір  зат 

атауынан  осы  -пар форманты арқылы термин ре- 

тінде  кейін  қалы птасқан  бірді-екілі  тіпті  жаңа 

туылым да кездеседі. Күлте жапырақшалары көп 



осындай гүлдер гүлпар деп аталады (Ботаника).

- м а н //- м е н ,  -п ан //-п е н .  Түрік  тілдерінде 

созжасамдық  -м а н //-м е н  форманты  иран тілдер- 

індегі  -м эн //-м эн д //-у м эн д  ж ұрнағы нан  қалы п- 

тасқан. Тілімізде  бұл  ф ормант арқылы жасалған 

туынды зататаулары   коп  емес.  Ыысалы атаман, 



қүтпан,  оқпан (ствол  м ағы насы ндағы ) туылым- 

дары .  А б ы лайд ы ң  т үсы нда  қ ү т п а н   б о л ға н  



Сойлейтін  Баян,  Қанай,  Жолдыбайдан  (Ш ал). 

Бұлардың сыртында кілтипан, сүймен, түрман, дой- 



ман сияқты да біраз дериватгар бар,  мысалы: Қүры- 

лысқа  қүм   тасып  жүрген  доймандардың  бірі арт 

жағынан  келіп,  сүзіп  жіберген  (“ Қ .Ә .”);  Мүнда 

қандай  кілт ип ан  барын  еіикім  айта  алм ады  

(Жұмаділов); Ерімнің бір түрманы үзеңгісі,  Қыз он 



бесте келеді түзелгісі (Ш ал  ақын). Тілімізде осы 

формант арқылы  біры ңғай тек туа түбір зат атау- 

лары нан  ған а емес,  кейбір есім  негізді  бейнеле- 

уіш сөзден жасалған да жекелеген дериваттар кез- 

деседі.  Салақпан көне. Атылатын  қару түрі.Апыл- 

ғыпыл салақпанымды қолыма алдым  да,  т олғап- 

т олғап тартып қалдым (ҚТДС).

-стан.  Қ азақ тіліндегі бұл сезжасамдық фөр- 

мант -  иран  тілдерінде  “ел, ж ұрт”  мағы насы нда 

қөлданылатын дербес сөз. Ол түрік тілдерінде қазір 

ж ұрнақ қызметін атқарады.  Мысалы, Қазақстан, 

Өзбекстан,  Қырғызстан,  Түркстан  т.б.  туынды 

жалқы  есімдер  міне  өсылай  жасалған.  Бұлар  - 

көпшіліке  кеңінен  мәлім, жалпыхалықтық сипат 

алған туылымдар.  Сөндай-ақ өсы -стан фөрман- 

тының  қатысуымен белгілі бір сгильдік мақсатта 

жеке  жазуш ылардың  тілінде  туған  да  жаңа  жа- 

самдар бар.  Олар  мына сияқтылар: советстан,  со- 

встан, гулстан,  тыңстан, тілстан, гүлбақстан т.б. 

Бірақ қайсыбір ақы н, жазушылар кейде бұл фөр-




ЖҮРНАҚТЫ  ЗАТ ЕСІМДЕР

303


мантты өз алдына иран тілдеріндегі сияқты дер- 

бес  сөз  орны на  да  қолданады:  Ол  кезде  қазак- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   499   500   501   502   503   504   505   506   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет