Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет499/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   495   496   497   498   499   500   501   502   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-шылық//-шілік. Жалгіы сөзжасам жүйесінде 

эрқайсысы оз алдына дербестенген -ғар//-гер жэне 



-ш ылық//-ш ілік жұрнақтары бар.  Бұлар жеке-жеке 

тұрып та, сондай-ақ кейде бірігіп,  құрама жұрнақ 

түрінде  де  жаңа  сөз  жасайды,  мысалы:  адам - 

геріиілік,  партиягеріиілік,  барымтагершілік, эуре- 

гершілік, жаугершіш. Осылардағы -гершілік - құра- 

ма жұрнақ.  Себебі адамгершіл,  партиягершіл,  ба- 



рымтагершіл, жаугершіл дегендер дербес соз ретін- 

де тілде онш алықты  қолданымды емес.

С о н д а й -а қ ,  -ш ы л ы қ //-іи іл ік   те  -  құрам а 

ж ұрнақ -іиы //-ш і және  -лы қ //-лік  сыңарларының 

бірігуінен  ж асалған.  Тілімізде  бұл  екеуінің  де 

сөзж асам ды қ  қызметі  жеке-ж еке  дербестенген, 

яғн и  ж еке-ж еке тұрып та туынды түбір зат атау- 

ын жасай алады.  Сонымен  қоса кейде жеке-жеке 

тұрып  және  мұндай  туылым  жасай  да  алмайды. 

М ұндайда олар тек бірігіп барып  қана сөзжасам- 

д ы қ  қы зм етке  ие  бола алады.  С озж асам ды қ бұл 

-ш ы //-ш і мен  -л ы қ //-л ік  ф орманттары ны ң бірде 

ж еке-ж еке  тұры п,  ал  енді  бірде  екеуі  қосылып 

жұмсалғанда  ғана жаңа сөз ж асайтыны, әлбетте, 

бұлар ж алғанаты н  негіз,  яғн и   мотивациялауш ы 

сөздің семантикасына байланысты.  Мысалы жүрт, 

қүл,  ит, қазақ,  жігіт, пенде,  іиығарма дегендердің 

еш қай сы сы н а да -ш ы //-ш і ф орманты дара  күйі, 

я ғн и   бір  өзі  жеке  ж алғаны лмайды ,  -л ы қ //-л ік  

ж ұрнағы н  міндетті түрде өзімен  бірге ала ж алға- 

нады.  Бұдан  сөзж асам ды қ -іиы лы қ//-ш ілік  ф ор- 

мантының осы  құрамалық сипатының озі жалға- 

натын  негіз сөздің семантикасымен  озара  шарт-



300

СӨЗЖАСАМ


тастығын, тәуелділігін көреміз, мысалы: жұртшы- 

лық, құлшылық, итшілік, қазақшылық, жігітшілік, 

пендешілік,  шығармашылықт.б.  Бірақ бұл жерде 

көңіл аударатын  нәрсе: жоғарыда келтірілген ту- 

ынды зат атауларындағы -шылық//-шілік құранды 

ж ұр н ағы ны ң  екінш і  -л ы қ //-л ік   бөлігі  бұл  туы- 

лымдардың түбіріне -ш ы //-ш і форманты н  қоса- 

ры на  ал м ай -ақ,  өз  бетімен  тікелей  де  ж алғана 

береді.  -ш ы лы қ //-ш ілік   құрам а  ж ұ р н ағы н ы ң  

өзіндік  осы  сөзж асам ды қ  табиғаты н  м ы на  бір 

мысалдардан-ақ көруге болады: Шығармашылық

-  қуат   көзі (“ Қ .Ә .” );  Етегін  төсек,  жеңін  жас- 

тық етіп жүретін - жорықіиылық (Қасиманов). 

Сөзж асам ды қ осы  құрама ф ормантты ң  көбірек 

ж ал ған аты н   ендігі  бір  тілдік  ортасы  -  кірме 

со зд ер м ен   байланы сты ,  мысалы:  қаріпш ілік 



(кәріпшілік), мүмкіншілік,  бейбітшілік, әуреіиілік, 

шүкіріиілік, адамшътық, днханшылық, әкімшілікт.б.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   495   496   497   498   499   500   501   502   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет