Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет495/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   491   492   493   494   495   496   497   498   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
маншы, жібекші,  омарташы,  темекіші,  балғашы, 

балташы,  тырмаіиы,  ағашшы,  косеуші (кочегар), 

темірші,  сычақшы,  сымбатшы, сэулетші, кеңесші, 

хатіиы,  қалақшы, жетекші,  шаңғышы,  алтыншы 

(золотарь), бастамашы, байланысшы, өртіиі, тіліиі, 

шарапшы,  кезекші,  саяхатшы,  саясатшы,  жолшы 

(путеец), саратиы (арбитр, эксперт), сақпатиы т.б.

С ондай-ақ  созжасамдық -іиы //-ш і форман- 

тының орыс сөздеріне жалғануы арқылы да пай- 

да  болған  туынды  зат  атаулары  тілімізде  бірқы- 

дыру.  Міне бұлар да қазіргі қазақ лексикасының 

бір мол қабатын  құрайды: скрипкашы, бандурашы, 



паромшы, арматуршы, самогоншы, самбошы, звено- 

шы, забойшы, дипломшы, гестапошы, каноэшы, бокс- 

шы, карикатурашы,  атомшы, зенитші,  поіиташы, 

карташы, экскаваторшы, пулеметші, вагониш (ва- 

гонники), автомобилыиі, автоматіиы, прозашы, ки- 

ношы (киночники), десантіиы, тенисіиі, ракеташы, 

футболіиы т.б.

Тілімізде  сөзж асам ды қ  осы  -іи ы //-ш і ф ор- 

манты  арқылы  пайда  болған  мына  бір туынды 

түбір зат атаулары  тікелей  этнограф иялы қ лек- 

сикаға қатысты.  Бірақ олардағы бұл этнография- 

лы қ мазмұн  бір  ғана -ш ы //-ш і жұрнағымен бай- 

ланысты емес,  қайта ол  көбіне-көп  негіз сөздің 

семантикасы нан  ш ы ғы п  тұр:  қайысшы,  бэдізші 



(тас қашау шебері), бедерші, кереіиі, жарапазаншы, 

жауырыншы, кереші, тоншы, иші, көкпаріиы, қүма- 

лақшы, тамыршы, бапшы (қүс), сынықшы, сүйекші, 

жамшыт.5.  Ж абуы  ж амш ыдай,  Қ ұйры ғы   қам- 

шыдай Түйе сөйған  не  сұмды қ  (Үмбетей). Ж а- 



мылшы  (ескерткіш терде  жамшы)  жауында  ки- 

етін сырт киім  (ҚТДС).  Сөңғы дерекке қараған- 

да:  жамшы<жамылшы.

Туа  түбір  зат  атауларынан  -ш ы //-ш і  ф өр- 

манты  арқылы ж асалған туынды түбір зат атау- 

ларының тағы  бір  үлкен төбы  бар.  Ол  - абстракт 

мағыналы  негіз  сөзден  пайда  бөлған  туылым- 

дар.  Б ірақ  бұлай  а б стр ак т  м ағы н а л ы   түбірге 



-ш ы//-іиі жұрнағы жалғану арқылы жасалған ту- 

ынды  зат атауларының  мағы насы  өған  керісін- 

ше  бөлып  ш ығады,  яғн и   біршама  нақтылана

түсетін сияқты ,  мысалы: күзет-күзетші,  тэрбие- 



тэрбиеші,  есеп-есетиі,  сын-сышиы,  тың-тыңіиы 

(агент) т.с.с.

Тілімізде  сөзжасамдық  -ш ы //-ш і фөрманты 

арқы лы   туа түбір  зат атауларынан  пайда бөлған 

туынды  зат атауларының бірқатар жағдайда белгілі 

бір кәсіп түрімен,  мамандықпен, адамның әлдебір 

икем-бейімімен байланысты бөлып  келетінін жө- 

ғары дағы   талдауларымыздан  да  көрдік.  Бірақ 

өсылардың сыртында туа түбір зат атаулары  мен 



-ш ы //-іи іфөрманты ның бірігуінен жасала тұрға- 

ны м ен,  тілімізде  еш қандай  кэсіппен  де,  маман- 

дықпен де байланысы жөқ немесе адамның әлде- 

қандай  бір  м аш ы қ-икеміне де,  қабілетіне де бей- 

қатыс  туынды  зат  атаулары  және  бар.  Бұл  тағы 

сан жағынан да едәуір: базаршы, жэрмеңкеіиі, қала- 



шы, тойшы, себепші, айғақшы, эміріиі, сэлемші, қоіие- 

мепииі,  жоқіиы,  арызшы,  ақшомшы,  айқайшы, т.т. 

Базаршы,  жэрмеңкеіиі,  қалашы,  ақшоміиы,  тойшы 

дегендер бұл жерде  базарға, жәрмеңкеге,  қалаға, 

ақш ө м ға,  төй ға  кеткендерді,  ал сэлемш і -  сәлем 

бере  келген  адам,  себепші  -  себеп  бөлған  нәрсе 

(адам),  айғақш ы  -  ай ға қ   беруші  (адам), эмірші - 

әмір беруші,  әмір жүргізуші, қош ем ет ш і-көш е- 

мет көрсеткен  (адам), арызшы -  арыз берген адам, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   491   492   493   494   495   496   497   498   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет