Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет453/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   449   450   451   452   453   454   455   456   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМДЫҚ  ҮЯ

263


рек, желбіректі, желбірет, желбіреттір, желбіре- 

уік, желбірле, желбірлет, желбірлі, желбірсіз, жел- 

де, желдей, желден, желденгіз, желдендір, ж ел- 

дендірт, желдент, желдесін, желдесінде, желдесін- 

дет, желдет, желдеткіз, желдеткіш, желдеттір, 

желдетіл, желдетіңкіре, желді, желсіз, желділік, 

желдік, желдіксіз, желемік, желеміктен, желкек, 

желкектен, желкексіз, ж елкекті, ж елкем, жел- 

кемден, желкемдент, желкемдік, желкең, желкеңде, 

желкеңдет, жежеңдеткіз, желкеңдеттір, желкенді, 

желкенші, желкам, желқамда, желқамдат, желп, 

ж елпі, ж елпігіш, ж елпіл,  ж елпілде, ж елпілдет, 

ж елпілдек,  ж елпін,  ж елпінгіш ,  ж елпіндір, 

желпіндірт, желпінт, желпіншек, желпіниіекті, 

же/тініңкіре, желпініс, желпіңкіре, желпіт, жеи- 

пуіш, желпіс, желсіз, желтең, желше, желий, желік, 

желіктір, желіктірт, желігіңкіре, желігіс, желік- 

пе, желікпешілік, желікпелі, желікпелік, желіктен, 

желікті,  желіктір,  желіктірт,  ж еліктіруші, 

желікшіл.

М іне,  келтірілген  мысалда  105 түбірлес сөз 

берілді.  Олардың бэрі  -  бір сөзжасамдық  үяның 

қүрамындағы  бір  негізгі түбірден  (ж ел) өрбіген 

түбірлес  туынды  сөздер.  Келтірілген  түбірлес 

сөздердің бэрінің  құрамында  ұяға негіз болған 

негізгі  түбір  сөз  (жел)  бар.  Ол  барлы қ  туынды 

сөзде көрсетілді.

Бұдан түбірлес сөздер бір сөзж асам дық ұя- 

ның  ғана  құрам ы на  қатысты  екені  анықталды. 

Олай болса, әр сөзжасамдық ұя әр түрлі түбірлес 

сөздерден тұрды.  Мысалы, жұрт негізгі түбірінен 

жасалған сөзжасамдық ұяны алсақ, ол жұрттык, 

жүртіиа, жүртшылық деген 3 қанатүбірлес созден 

тұрады,  олардың да әрқайсы сы н ы ң  құрамында 

негізгі  түбір  сәз  бар,  және  осы  ұядағы  түбірлес 

сөздер  алғаш қы   ж ел түбірінен  тараған  ұядағы 

түбірігес  сөздерден  мүлдем  басқа.  Бұл  түбірлес 

туынды  сөздер ұяға байлаулы  екенін, әр  ұяның 

озінш е  түбірлес  создері  болаты ны н  корсетеді. 

Сөйтіп әр түп негіз созден тараған туынды сөздер 

әр  түрлі  сөзжасамдық  ұяға  жататын,  әр  түрлі 

түбірлес создер болып табылады.

Бұл  арада бір созж асам ды қ  ұядағы туынды 

түбір сөздердің бір түбірлес сөздер тобын  құрай- 

ты нын  айта отырып, түбірлес создер арасында- 

ғы ерекшелікке  назар аудару қажет.

Созж асамдық  ұядағы  туынды  түбірлердің 

бәрі  бірінен-бірі тікелей ж асалған туынды түбір 

болуы  міндетті  емес.  Тек  ұядағы  созжасамдық 

тізбекте  ғана бірінен-бірі тікелей жасалған, біріне- 

бірі  негіз болатын  создер болады. Ал  бір созжа- 

самдық  ұяда  бірнеше  созж асам ды қ тізбек  бола

береді  де,  әр  тізбек  түп  негіз  сөзден  орбиді.  Ал 

созжасамдық ұядағы туынды соз атаулының бэрі 

бірінен-бірі тікелей туындай  бермейді.  С онды қ- 

тан созжасамдық ұяға ондай талап қойылмайды, 

мұнда  бір  ұядағы  создердің  бәрінің  құрамында 

бір  негізгі  түбірдің  болуы  міндетті  шарт  болып 

саналады.

М ысалы,  біл  негізгі  тү б ірін ен   ж а с ал ға н  

түбірлес  туынды  түбір  созден  тұратын  ұяда  26 

туынды  түбір  соз  бар,  олардың  бәрі  түбірлес 

создерге  жатады.  Осы  түбірлес  создердің  бір- 

бірінен тікелей туындауы  13 созжасамдық тізбек 

ішіне  ғана қатысты.  Мұны анықтап корсету үшін, 

осы  созж асам ды қ  ұядағы  тізбектерді  ж еке-ж еке 

тізіп  корсету қажет:

1.  біл—>білім—>білімді—>білімділік

2. біл^білім -^білім сіз—>білімсіздік

3. біл—>білім—>білімдар—>білімдарлық

4. біл—>білім—>білімдар—>білімдарсы

5. біл—>білім->білімпаз—>білімпаздық

6. біл—>бідім—>білімпаз—>білімпаздан

7.  біл—>білік—>білікті^бідіктілік

8.  біл^білік->біліксіз—>біліксіздік

9.  біл—>білгіш->білгіштік

10.  біл-*білгіш—>білгішсі

11.  біл—>білгір—>білгірлік

12.  біл->білгір^білгірсі-»білгірсін


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   449   450   451   452   453   454   455   456   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет