Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-ын/-ін:  құй-ын, тос-ын, жұл-ын, дай-ын т.б.  -ыр/-ір



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет428/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   424   425   426   427   428   429   430   431   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ын/-ін:  құй-ын, тос-ын, жұл-ын, дай-ын т.б. 

-ыр/-ір:  көп-ір,  ш ый-ыр,  үй-ір, бүй-ір,  шай- 

ыр,  бау-ыр,  ж ау-ы р т.б.



-ы с/-іс:  қоқ-ы с,  ыд-ыс,  ж ұм -ы с,  қам -ы с, 

кеб-іс,  қу-ыс т.б.



-ыт/-іт: түб-іт,  үм-іт,  үг-іт,  ки-іт,  сау-ыт т.б. 

Тарихи  дам у  бары сы н да,  атап  ай тқан д а, 

тілімізде есімдер тобы ны ң  қалыптасуында түбір 

морфемамен  кірігіп  кеткен,  қазіргі тілде жіктел- 

мейтін сөзтудырушы модельдердің жоғарыда  кел- 

тірілген  тізімін  ш ектемей,  әлі  де  аны қтап,  таба 

беруге  болады.  Бірақ  тарихи  туынды  түбірлерді 

м орфемалы қ  талдау  әдісімен  зерттеп  айқындау 

мэселесінің  негізгі  қағидалары  есім  және  етістік 

түбірлер үшін бірдей  болғандықтан, осы  үлгілерді 

біршама тілдік деректермен  көрсету де жеткілікті.

Ә сіресе,  қосы м ш а  м орф ем аны   құрайты н 

сөзтудырушы  тұлғаларды ң  тегі,  тектестігі  т.б., 

қалыптасу тарихы  да  ұқсас.  Түбір  м орфемалар- 

дың да созтудырудағы  уәждеуші  негіз ретінде се- 

м антикалы қ  озегі  ортақ,  ұқсас.  Бірақ  осы  ортақ 

тұбірге ж ал ған ған   есім  созтудырушы  қосы м ш а- 

лар арқылы  ол  нақты лана түсіп,  есім  сөздер то- 

бына тән  м ағы н алы қ жіктелу нәтижесінде ерек- 

шелік туады.  Оны  нақты  гүрде  кейбір тарихи  ту- 

ынды сын есім түбірлерді зерттеп, талдау арқылы 

көрсетуге болады.

Түркітанушылардың арасында тарихи морфо- 

логиялық құрылымына  қатысты сын есімді жеке 

соз  табы  деп  қарауға  керек  пе,  ж оқ  па  деген  де 

көзқарастар  болғаны   белгілі.  Оның  бір  себебі  - 

коптеген  сын  есімдер  мен  зат  есімдердің  сөзту- 

дырушы қосымшалары диахрондық тұрғыдан еке- 

уіне  де  ортақ,  немесе  бірдей.  Олар,  негізінен, 

етістік түбірден сын есім тудырушы қосымшалар. 

Көптеген  сын  есімдерге тарихи  морфологиялы қ 

талдау жасау үстінде олардың дені етістік түбірден 

жасалғаны  көрінеді.

М ысалы:  биік.  Б и м эк   -  “ж о ғар ы   б о л у ” , 

“ үлкею ”  (РС л.)  Ол  етістік  осы  м ағьінасы нда 

“ Құдатғу білігте” де кездеседі.

Ж оғары да  көрсетілген  м орфемалы қ  талдау 

эдісінің  қағидасы   бойы нш а,  қазақ  тіліндегі  би 

(судья), билік етужэие биіксөздерін бір төркіндес, 

түбірлес деп  қарауға болады.

Ескі  тү рк іл ік  қаси етін   көбірек  с а қ та ға н  

тілдердің бірі алтай 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   424   425   426   427   428   429   430   431   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет