Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет423/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   419   420   421   422   423   424   425   426   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
\

с т

\

ү

\

н с \ а  

ба- 


сқасы мұндай талдауға келмейді.  Қазіргі тілімізде 

грамматикалық  императивтік  м ағы на беруде де 

ол  -  өнімсіз.  Ол  ж алғанған санаулы  түбірлердің 

бәрі де  “өлі” түбірлер.  Сондықтан тарихи туын- 

ды  құрам ы ндағы   бұл  қосы м ш аны ң  генезистік 

қызметін  сөзтудырушыдық дегі  қарауға болады.



-ты/-ті,  -ды/-ді: ел-елті=, ес-есті=,  қам-қам- 

ты = ,  м ал-м алты =,  аң-аң д ы = ,  дег-дегді=,  жи- 

ж иді=  т.б.

Түркітануда-я/-е жэне -ь//-/тұлғалары қатар 

қаралаты нды қтан  (Дени,  1955,  846),  - т а /- т е // 

-да/-де мен  -т ы /-т і//-д ы /-ді модельдерін де  ва- 

риант деп  қарауға  негіз бар.



-т ы й/-т ій //-д ій :  б ат-батты й = ,  б ы р-бы р- 

ты й = ,  м он -м о н ты й = ,  ш ол-ш олты й = ,  ы з-ы з- 

ды й = , дел-делдій=,  кір-кіртій=,  қы л-қы лты й = , 

сос-состы й = ,  тәл-тэлтій=,  ты р-ты рты й = ,  дүр- 

дүрди—,-ш ұн-ш ұнтый= т.б.

Бұл  -  ел іктеуіш   тү б ір л ер ге  ж а л ғ а н ы п , 

бірнэрсеге  ұқсату мағы насы н  беретін етістіктер 

туғызатын  модель.



-т ы р//-т ір,  -дыр//-дір:  бүл-бүлдір=,  ж ақ- 

ж ақты р=, л ақ-лақты р=  т.б.

К оріп  о т ы р ға н ы м ы зд а й ,  бұл  қ о с ы м ш а  

көбіне  толы қ  мағы налы   түбір  сөздерге  ж алға- 

нып, өзгелік етіс тұлғасы ретінде  кеңінен  қолда- 

нылады. Ал, түбір морфемасы  күңгірттеніп,  “өлі” 

түбірге айналған  мысалдарды  компоненттік тал- 

дау  қи ы н ға  соғады.  В.Ш отт,  Н .И .  Аш марин, 

Г.Рамстедт оны  “тұр” етістігімен байланыстыра- 

ды.


-іиа/-ше. ек-екш е=,  қор-қорш а=, өл-өлш е=, 

ш ар-ш арш а= т.б.

Бұл тұлғаны жоғарыда талданған -са/-се мо- 

делінің дыбысты қ түрі  ретінде  қалыптасқан деп 

қарауға  болады.  А .Н .К о н о н о в  оны ң  генезисі 

жөнінде екі түрлі  пікір  ұсынады:

1)  ш:л сәйкестігін  ескерсек,  -ша қосымшасы 

-ла  қосымш асының бір дыбыстық варианты;

2)  -ш а>(-и )ш + -а

Бұл түркітанудағы  -са қосымш асына байла- 

нысты басқа да  пікірлермен  үндеседі.



-шы/-ші:  ап -ап ш ы = ,  ар-арш ы = ,  бы р-бы р- 

ш ы = ,  ж ан -ж ан ш ы = ,  қы р -қы р ш ы = ,  өр-өрш і= , 

шан-шаншы=,  шор-шоршы=,  шып-шыпшы=, ыр- 

ы рш ы = т.б.

А .Н .К он он ов,  Н .А .Б аскаков,  Ж .Д ени  т.б. 

ғалымдар  -са/-се  және  -сы /-с\  афф икстерін  бір 

қосымшаның эртүрлі  корсеткіші деп  қарайды. Сол 

сияқты  -ша/-іие жэне  -ш ы/-іиі тұлғаларын да сол 

қалыппен  қарастыруға болады.

-ы/-і:  а р -а р ы = ,  б е к -б е к і= ,  б ы ж = б ы ж ы = , 

б ы қ-б ы қы = ,  дам -дам ы = ,  дар-дары = ,  ер-ері= , 

жан-жаны=, жар-жары=, жас-жасы=, жек-жекі=, 

ж ер-ж ері=,  ж ор-ж оры = ,  ж ос-ж осы = ,  жу-жуы=, 

ж ы л-ж ы лы =,  ж іб-ж ібі= ,  кей -кей і= ,  ко к-көкі= , 

қаж -қаж ы =,  қай -қай ы = ,  қар-қары =,  қас-қасы =, 

қоқ-қоқы =, құр-құры=, мой-мойы=, нұқ-нұқы=, 

о қ -о қ ы = , тан -тан ы = ,  тас-тасы = , тел-телі=, тоқ- 

то қ ы = ,  то р -то р ы = ,  ұ й -ұ й ы = ,  ұл-ұлы = ,  ш ек- 

ш екі=,  ш ош -ш ош ы = ,  ш ұқ-ш ұқы = ,  ір-ірі= т.б.

Ж .Дени  -ы /-і  қосы м ш асы   а -/-е -н ің   элсіре- 

ген  түрі  десе,  Севортян  мен  Рамстедттың  -ы /-і 

мен  -ғы /-гі,  -а /-е   мен  -ғ а /-г е   генезистік  байла- 

ныстадеп  қарайтыны жоғарыда  көрсетілді.



-а,  -етұлғасы н ы ң  тілімізде етістіктер  мен ес- 

імдер  жіктеле  бастаған  кезде  етістіктер  жасауда 

ең онімді  қосымш алардың бірі  болғанын,  қазіргі 

тілімізде  оны ң  ең  ескі,  өнімсіз  қосымш алардың 

бірі боп  қалғаны  да жоғарыда атап  өтілген.  Осы- 

ны  оны ң  бір  вариан гы -ы /-і қосымш асы  туралы 

да айтуға болады.

-ый/-ій:  бұлт-бұлтый=,  бұрт-бұртый=, жым- 

ж ы м ы й=,  құн т-құн ты й = ,  м ол-м өлій= т.б.

Бұл  - дені  еліктеуіш  сөздерден  етістік туды- 

ратын онімсіз модель.



-ы қ/-ік.  а й -а й ы қ = ,  ас-асы қ= ,  б ұй -бұй ы қ= , 

д эн -д эн ік = ,  ел-ел ік= ,  ер-ерік= ,  ж ан -ж ан ы қ= , 

ж ал -ж ал ы қ = ,  ж ат-ж аты қ= ,  ж ер -ж ер ік= ,  кер- 

керік=,  қам -қам ы қ= ,  қор-қоры қ= ,  құн -құн ы қ=, 

қ ы з -қ ы з ы қ = ,  м а у -м а у ы қ = ,  о б -о б ы қ = ,  тұт- 

тұтық=, түт-түтік=,  ұй-ұйы қ=,  үр-үрік=,  ір-ірік= 

т.б.

Осы форма  Енисей ескерткіштерінде есімнен 



етістік  тудыруда  ең  белсенді  формалардың  бірі



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   419   420   421   422   423   424   425   426   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет