Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ  ЖЕКЕ  САЛАСЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет418/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   414   415   416   417   418   419   420   421   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ  ЖЕКЕ  САЛАСЫ

235


лы қ тілдеріне тән  сөз аяғында келетін  -ғды б ы с- 

тарының сәйкестігі  негізінде  пайда болған  с а ғ // 

-сй,/с//сй,>7варианттарының біреуі  (сау-сауық-са

уы ғу,  саушылык т.б.),  қазақ тіті  үшін  дербес те, 

екінш ісі  (сақ-сақай)  -  өлі түбірге  айналы п, дер- 

бестігін жоғалтқан.

Басқа  да  жұрнақтар  секілді  бұл  тұлғада  да 

вариантты лы қ  бар.  С онды қтан,  оны ң  генезисі 

туралы  ғалымдарда  ортақ  пікір  жоқ.  М ысалы, 

Рамстедт, Харитонов,  Брокельман  бұл  модельді 

а&-аі деп  қараса,  Дени  -  дя/,  -даі<аі деп  қарай- 

ды.  Котвич -д/тұлғасы н  оптативті  -  потенциал- 

ды  негіздер тудыратын ерекше ж ұрнақ деп есеп- 

тейді.


-а л /-е л :  ж өт-ж өтел=,  кен-кенел= ,  ка қ- 

қақал=,  ом-омал=,  шаш-шашал= т.б.

Қазембек  оны  эл =   “ бы ть” ,  “становиться” 

етістігімен  байланыстырса,  Д ени,  Харитонов, 

Рамстедт  оны  -ы ла а /-ла а /т а а   тұлғалары м ен 

қатар қолданылады деп көрсетеді.  Севортян  - а л / 

/ - е л  ж ұрнағы   құрамды деген  пікірде.  В.Сереб- 

р е н н и к о в   - л   көп  қ а й т а л а н а т ы н   қ и м ы л д ы  

білдіретін  көрсеткіш деп  қарайды.

-ар//-ер//-р\

Қ азақ  гіліндегі  осы  модель  арқылы  жасал- 

ған  34  императив тұлғалы  етістіктің  17-сі диах- 

рониялық тұрғыдан осы жұрнак пен “өлі” түбірге 

жіктеледі.  М ы салы :без-безер=,  доғ-доғар=,  ит- 

итер=, кез-кезер=, көт-котер=, қап-қабар=, қас- 

қасар=,  қоп-қопар=,  саз-сазар=,  ұз-үзар= ,  үд- 

үдер=;т.б.

О лардың  кейбірінің  қ ұр ам ы н д ағы   “ о л і” 

түбірлерді ескерткіштерден, кейбір қазіргі тіддерде 

сақталып  қалған тілдік деректерден  табуға бол- 

са,  ал  кейбір  түбірлер  жалаң  күйінде  еш  жерде 

кездеспейді.  М ысалы,  *шитүбірі  “итеру”  мағы- 

'насынЯй  орхон  ескерткіш терінде  қазіргі  алтай 

тілінде  кездессе  (О РС ),  котер етістігінің жалаң 

ф ормасы   якут  тілінде  сақталған.  Сол  сияқты 

“ ұзар”  м ағы насы н  *үз  түбірінің  о зі-ақ  берген 

т.с.с.  Бір  буынды  бұл  түбірлердің  “ ұзаруы”  - 

тілдің  одан  әрі  созжасамдық  дамуыны ң  нәти- 

жесі.  Бұрын етістік мағынасын түбір  күйінде-ақ 

берсе,  енді  белгілі  бір  қосы м ш а  арқылы  айқы - 

нырақ  көрсетеді.  Бұл  қосымшаларда  “таза”  им- 

перативті  мағы надан  горі,  тілдің  етістік=есім 

болып жіктеле бастаған  кезеңіне сай туған етістік 

тудырушы тұлғалардың мәні  бар тәрізді.  М ыса- 

лы , без-безер,  саз-сазар,  кок-когер т.б.  Бұлардың 

ортақ мағынасы - белгілі бір затқа тән сапа, белгі. 

Осындай етістіктердің тарихи  құрылымын оның 

мэнімен байланыстыра зерттеген А.Хасенованың

(Қалыбаева)  аны қтауы нш а,  олар  объектінің  бір 

сападан  екінш і  сапаға  отуін,  екінш і  бір  түрге 

ауысуын  білдіреді.

Н .А .Б аскаков -ар/-ер ж әне  -қар/-кер,  - ғ а р / 

-гс/?жұрнақтарын  бір  қосы м ш аны ң әртүрлі  ф о- 

нетикалы қ  варианттары деп  қарайды.  Батманов 



эр (быть) етістігімен  байланыстырады.

-а с //-е с //-с :

Қазіргі  қазақ  тілінде  бұл  тұлға  -  толы қ  ма- 

ғыналы түбірлерге жалғанып,  ортақ етістің грам- 

матикалық  м энін  беретін  соз  озгертуші  катего- 

рия.  Бірақ  тілімізде  құрамынан  бұл  жұрнақты 

боліп алуға келмейтін  етістіктер де бар.  Мысалы: 

ад-адас=,  а л /ж /-а л ж а с = ,  ег-егес=,  ж ар-ж арас= , 

күр-күрес=, тақ-тақас=, тал-талас= ұл-ұлас=, түг- 

түгес=,  ш ат-ш атас=.  Бұл  мысалдар  “етістұлғасы  

эуелде соз тудыру қызметін атқарған” деген пікірді 

дәлелдей  түседі.

О ны ң  ежелгілігін  корсеткен  тағы   бір  жай  - 

осы  модельде  коптеген  синкретизмдер  кездеседі: 

кецес,  егес, күрес, талас т.б. Мысалы, қазақтілінде 

тек қана есім  мағынасында қолданылатын  “ үлес” 

созін  алайық.  М .Қ аш қари  сөздігінде  //  “бөлу” , 

“тарату”  дегенді  білдіретін  түбір  етістік,  ал  \1з= 

“бөлісу”  мэнін білдіретін содан жасалған туынды 

етісгік  (М К).

Қазіргі алтай тілінде жоғарыдағы етістік түбір 

де  (уле - бөлу) синкретикалық парлар да бар (үлиш



-  бөлек;  үлиш -  бөлісу).  Орта түркі ескерткіштер- 

інде  де  сөлай  ұл  жэне  -  үл/иі=   (А.Ибатов  1974, 

225). Ал,  қазақ тілінде осы  сөздің етістік м ағы на- 

сы  тек  ут7са?2//?=фөрмасында  ғана беріледі.

Генезистік ж ағы нан  бұл  жұрнақ та  құрамды 

бөлуы  мүмкін    етістік тудырушы  ф өрма,  ал  



-  и н тен си вті  қ ө зға л ы с ты ң   көрсеткіш і  екені 

белгілі).



-ба/-бе:  ар-арба=, жал-жалма=, жөр-жөрме=, 

көл-көлбе=,  күр-күрме=,  қар-қарма=,  өң-өңба=, 

сер-серме=, тер-тербе=,  ш ыр-ш ырма= т.б.

Қазіргі  қазақ  тілінде  етістік  жасаудағы  бұл 

өнім сіз ж ұрн ақты ң   ф ө н ети кал ы қ  вариантгары  

-м а/-м е,  -па/-пе.

-да//-де.  ай -айда= , ал-алда=,  аң-аңда= ,  бөз- 

бөзда=,  д эн -д эн д е= ,  ден-денде= ,  ж аз-ж азда= , 

маз-мазда=,  мең-меңде=, тал-талда=, сыз-сызда=, 

т.б.  Ол  -  етістік жасаудағы  ең өнімді  мөдель - л а /  

-леф өрмасы ны ң фөнетикалық варианты.

-жы//-жі:

Осы  мөдель арқылы жасалған етістік түбірлер 

тіл ім ізд е  с а н а у л ы -а қ .  О ларды ң   бәрі  д е р л ік  

тіліміздің дамуының  қазіргі  кезеңінде  мөрфема- 

лы қ талдауға  көнбейді.



236


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   414   415   416   417   418   419   420   421   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет