Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ  ЖЕКЕ  САЛАСЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет413/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   409   410   411   412   413   414   415   416   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ  ЖЕКЕ  САЛАСЫ

231


нетикалық құбылысгар ерекше көніі бөлуді қажет 

етеді. Атап айтқанда,  метатеза құбыдысы, белгіді 

бір позициядадауыссыздыбыстардыңтүсіп  қалуы 

т.б.  ф онетикалы қ  құбылыстар,  түбір  құрамын 

белгілі дәрежеде деформ ацияға ұшыратты.  Мы- 

салы: сөз~сөйле,  бағ~байла,  сау~сақай,  сойым~со- 



ғы м ,  аудар~ақтарт.6.  Мұндай даму ерекш елік- 

тері қазақ тілінің озімен ұялас-тектес жеке тілдер- 

ден, тілдер тобынан ерекшелену, соның  нәтиже- 

сінде дербестену жолдары.  Оны  былай  қо й ған - 

да,  қазақ тілінің фактілерін  өзара салыстыру ар- 

қылы қазақ тілінің өзінде  мынадай дыбыс сәйке- 

стіктерін айқындауға болады: жаз~жай,  бақ~бау, 

көр~көз, сый~сық, қызъиСқырмызы, қыз~қырқын т.б. 

Түбірдің  морфонологиялық құрылымын тарихи 

фонетикамен сабақтас зерттеген  проф.  М .Тома- 

н о в   бұл  п р о ц е с т і  б ы л а й ш а   т ү с ін д ір е д і: 

“Түбірлердің  бірсыпырасы  өздерінің  бұры нғы  

ды бы сты қ  құрам ы н  сақтап  қапды да,  ж аңа ды - 

быстар  негізінде  жаңа  варианттар  қалыптасты. 

Бірақ тіл  элементтерінің даму процесінің  нэти- 

жесінде  “ескі”  мен  “ж аң а”  варианттар  дербес 

мәнге ие болды да,  орны ғы п  қалды ” .

Сонымен, қазіргі тілімізде  коптеген создерді 

біз  ш артты  түрдетүбір соз деп  қараймы з.  Ш ын 

мәнінде, олар - олі түбір мен  қөсымш адан тұра- 

тын  тарихи  туынды  түбірлер.  Ол  диахронды қ 

зерттеудің нәгижесінде анықталады.

Осы  орайда  негізінен  бөлінбейтін  етістік 

түбірлер боп саналатын бұйрық рай тұлғасында- 

ғы  етістіктер  ерекш е  назар  аударады.  Ал,  бұл 

түбірлерді диахрондық тұрғыдан  қарау олардың 

кебінің  құрамынан сөз тудырушы  қосымш алар- 

ды  ажыратады.  Бұл  қосымш аларсыз ол түбірлер 

жаңа сөз жасауға негіз бола алмайды. Демек, түркі 

создерінің байырғы түбір  морфемасы  бір буын- 

•ды  болғанм ен,  ж алғамалы лы қты ң  нэтижесінде 

оны ң,  көбінесе,  екібуы нды ға айналуы тұрақты 

қ ұ б ы л ы с қ а   а й н а л ғ а н .  Б ір а қ   е к і  б у ы н д ы  

түбірлердің қалыптасуын беріде болған  құбылыс 

деп  қарауға  болмайды.  Түркі  жазу  ескерткіш - 

терінің  ішіндегі  ең  ежелгісі  болып  есептелетін 

Енисей  жазбаларын зерттеушілердің  пікірі  бой- 

ынш а,  осы  жазбаларда  екі  буынды  түбірлер  де 

белсенді қолданылған.  Сондықтан тілдің тарихи 

даму барысындағы  коне құбылыс ретінде  көпте- 

ген  тарихи  туынды  түбірлердің  табиғаты н  ай- 

қы ндауға  көмектесетін  екібуынды  түбірлердің 

құрылымын синхрөндық та, диахрөндық тұрғы- 

дан да зерттеудің мәні  зөр.

Ал, өсындай деэтимөлөгизацияға ұшыраған 

екі  буынды  түбір  сөздерді  талдаудың,  өлардың

құрам ы ндағы   “өлі”  түбірлерді  “тірілтудің”  (ре- 

көнструкция) жөлдары  мен тәсілдері қандай?

Біріншіден, түбірдің ұзарып,  ия мөрфөлөгия- 

лық элементтерінің кіріккенін анықтау үшін, өның 

жалаң,  ежелгі  вариантын  табу  қажет.  Оны  ескі- 

түркі  ескерткіш герінің  м атериаідары нан,  ескі- 

түркілік  қасиетін  көбірек сақтаған алтай,  чуваш 

тілд ерін ен   кездестірем із.  М ы салы ,  ескігүр кі 

сөздігінде  -са - (санау),  -қыд (қыдыр),  -м ақ (мақ- 

та) т.б. деп  қөлданы лған.  Сөл  сияқты  қазіргі ал- 

тай тілінде -ит  (итер), -тоз (төзан), -тақ (тақыр) 

т.б.  Чуваш  тілінде -қай (қайт), -жал (жалын) т.б. 

фактілер сақталған.  Бұл тәсіл тіл білімінде сырт- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   409   410   411   412   413   414   415   416   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет