Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет365/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   361   362   363   364   365   366   367   368   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР

185


қосымш аларда лексикалық сипат болмай,  олар- 

ды ң ерекш еліктері таза грамматикалық,  немесе 

лексика-грамм атикалы қ  қасиеттері  арқылы  ай- 

қындалады.  Сөйтіп,  форма  тудыратын  қосы м - 

шалардың белгілі  бірж иы нты ғы   парадигмалық 

түрлену  жүйесінің  сыртқы  корінісі  мен  соған 

сәйкес ішкі мазмұн жағынан  грамматикалық ма- 

ғына білдіруі  арқылы  грамматикалық  категория 

құрайды,  енді  бір тобы  белгілі  бір  соз табы ны ң 

өз ішінде семантикалық топтарын  (түрлерін) жа- 

сайды.  Қосы мш аларды ң  бұл  негізгі  мәні  мен 

грамматикалық сипаты грамматикаларда форма 

тудырушы  (немесе сөз түрлендіруші) жұрнақтар 

ж әне  ж алғаулар  деп  аталып  жүрген  қосымш а 

түрлеріне түгел тән  болып  келеді.  С оны ң  арқа- 

сында олар  қосы м ш аны ң  бір тобы на  енеді.  Ра- 

сында да жалғаулар деп  аталып  жүрген  қосым- 

шалар мен  есімше,  косемше,  шақ,  рай т.б.  грам- 

матикалық категориялар жасайтын  қосымшалар- 

ды ң  арасы нда  м ағы на  білдіруі,  соз  түрлендіру 

қасиеті жағынан айырмашылық жоқ, тек жалғау- 

^лардың сөзге жалғану өрісі кеңірек, мүмкіндіктері 

молырақ; ездері белгілі бір сөз табының  грамма- 

тикалы қ категөриясының көрсеткіші  бөла тұрса 

да, басқа сөз төбындағы сөздерге де жалғана бе- 

реді.  С өны мен бірге жалғаулардың басқа фөрма 

тудыратын  қөсымш алардан  синтаксистік  қы з- 

м етгікж ағы нан үлкен айырмашылығы бар, яғни 

ж алғаулар өзі ж алғанған   сөзге  белгілі  бір  грам- 

матикалық мағына үстей отырып,  сөйлем ішінде 

сөз  бен  сөзді  байланы сты ры п,  олардың  созге 

үстейтін  ф ам м атикалы қ мағыналары сол байла- 

нысқан сөздер арасындағы  қатынастар негізінде 

айқындалып  өтырады.  Мұндай  қызметтік қаси- 

еттер  ж алғаулардан  басқа  ф өрм а  тудыратын 

қөсы м щ аларға тән  емес.  С онды қтан  ф орма ту- 

дырушы қосымшалардың барлығына “сөздің  әр 

түрлі грамматикалықфөрмаларынтудыру” қасиеті 

тән  екен деп  қана септік, тәуелдік,  көптік, жіктік 

фөрмаларын етістіктің есімше, көсемше, рай, сын 

есімнің  ш ырай  фөрмалары мен  бір  деп  қарауға 

бөлмайды.  Мысалы: Мен көрдім ұзын кайыц кұла- 



ғанын (Абай) деген  сөйлемдегі  сөздердің  мына- 

дай  өзара  байланы сы  бар:  мен  көрдім: мен  сөзі 

өзінің семантикасы негізінде 2-сөздегі жіктік жал- 

ғаудың  І-жақ көрсеткіші  арқылы байланысқа

түскен,  сөнды қтан м ен көрдіц,  я мен көрдік бөл- 

майды,  ал  -ді  деген  жедел  өткен  ш ақ  ж ұрнағы  

/сб>/?уетістігі  білдіретін  қимылдың болып  кеткенін 

корсетіп тұр да,  оның  басқа сөздермен байланы- 

сына  қатысы  жоқ;  кұлағаны н  көрдім,  -н  табыс 

септік тұлғасы  арқылы  байланы сқа түскен,  ал  - 

ғяяесім ш е тұлғасы ны ң осы  сөйлемдегі сәз бай- 

ланы сы на  қатысы  ж оқ,  кайыц /н ы н /  кұлағанын 

тіркесі  -  бірінші  создегі  ілік  септіктің  тұлғасы 

(жасырын  тұрса  да)  мен  екінші  сөздегі    тэу- 

елдік жалғауы  арқылы  байланысқан; ұзын кайыц

-  өрын тэртібі  арқылы байланысқан.  Сөйтіп, бұл 

сойлемдегі  создердің  құрам ы ндағы   жедел  откен 

ш ақ  / - д і /   пен  есімш е  / - ғ а н /   тұ л ға л а р ы н ы ң  

создерді  байланыстыру  қызметін  атқара  алмай- 

ты нын,  создерді  қосымш алар ішінен  септік, тэу- 

елдік, жіктік жалғау тұлғалары  ғана байланысты- 

ра  алатынын  байқаймы з.  Сонды қтан  форма ту- 

дырушы  қосымшалардың соз байланыстыру қыз- 

метін  атқаратын түрін ж алғаудеп,  соз байланыс- 

тыру қызметін атқара алмайтынын, категориялық 

грамм атикалы қ  м ағы на  ғана  тудыратын  түрін 

жұрнак  деп  беруге  болады.  Тілдің  грамматика- 

лы қ құрылысында жұрнақтар өзі жалғанған сөзге 

грамматкалық м ағы на  ғана үстеп,  белгілі  бір сөз 

табының  грамматикалық категөриясының немесе 

семантикалық төбының тұлғалық корсеткіші бөл- 

ғанм ен,  өлардың  грамматикалық  сипаты,  пара- 

дигмалық түрлену жүйесі, түбірге жалғану аясы, 

сөйлеу бүтіндері  ретінде сөйлемде  қолданылу та- 

биғаты  бірдей,  біркелкі  емес.  Олардың  бір тобы 

озі жалғанған создердің мағынасын озгерту қабы- 

леті ж ағы н ан ,  түбірдің  грамматикалық сипатын 

озгерту-сақтауы ж ағы нан  сәзжасам  қөсымш ала- 

рына  ж ақы н  да,  бір  тобы  ж алғауларға  жақын. 

Сондықтан олардың бір түрін  модификациялық* 

немесе лексика-фамматикалық жұрнақтар, екінші 

түрін таза  грамм атикалы қ  немесе  категориялық 

жұрнақтар деп бөліп  қараған жөн.

М өдификациялы қ жұрнақтар жаңа м ағы на- 

лы  сөз туды рмағанмен, түбірдің лексикалы қ ма- 

ғынасын бүтіндей өзгертіп жібермегенмен, түбірге 

эрі  қөсымш а  грамматикалық  мағы на  үстеумен 

бірге түбір сөздің лексикалық немесе ж алпы ф ам- 

матикалық мағынасына семантикалық реңк қөса- 

ды  да,  сөйлеу  процесінде  қолданылуы  ж ағы нан 

түбірдің ф ам м атикалы қ сипатын  сақтап  қалады,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   361   362   363   364   365   366   367   368   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет