Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет360/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   356   357   358   359   360   361   362   363   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ІҮШГЧ^ЫҮІАЛЫІУ,  ҚХГАІУІЫ

Бұндағы қосымш а морфемаларды керісінше 

етіп  тізбектеуге  бола  бермейді,  ойткені  бұл  ма- 

ғы н ан ы   б ілдіретін  осы   сөзді  құрауда  әрбір 

косымш а морфемалардың озіне тиісті  мән -  ма- 

ғынасы,  алатын  орны,  кейде атқаратын  қызметі 

бар.  Қосы мш аларды ң  тұл ғал ы қ  сипаты  келесі 

тақырыпта арнайы сөз етіледі.

Тұбір  м орф ем аны ң  м ағы насы   нақты лы,  ол 

м ағы на  түбірдің  тікелей  өз  бойында  және  өзі 

дербес болса,  қосы м ш а м орфеманы ң  мағынасы 

тым жалпы,  тек сөздің  құрамында  ғана анықта- 

лады, түбір білдіретін м ағы наға ғана негізделеді, 

олар дербес  қолданылмайды.  Осымен байланыс- 

ты  тілімізде  түбір  м орф ем алар  сан  ж ағы н ан  

қосы м ш а  м орфемадан  әлдеқайда  көп.  Тарихи 

ж ағы нан  бұл  екеуі  де  жетіліп  отырады,  олар 

көбейіп, өзгеріп те отырады.  Кейбір морфемалар 

тілімізден  ш ы ғы п  қалса,  кейбір  морфемалар 

екінш і  бір  м о р ф ем ам ен   қосы лы п   кетіп,  өлі 

м орф ем аға  ай н а л а д ы :  -уан,  -уат ,  -оят,  -оян, 

-үзын,  -үзак, -кызыл,  -кыздыр, барғаннан соң,  -бар- 

ғансоң,  -барғасың,  шейін,  -ш а/-ш е т.б.

Қ осы мш алар белгілі топтағы  сөздерге жал- 

ғанады ,  оларды ң  өз  ішінде де  м ағы налары   мен 

қызметтері  бірдей  емес.  Біразы  өздері  ж алған- 

ған создерге жаңа лексикалы қ немесе сөзжасам- 

д ы қ я  д е р и в а ц и я л ы қ   м ағы н а   үстесе  (ж ы лкы - 



шы,  апта-лык,  шеге-ле,  біл-ім),  сөйтіп, сөзжасам 

тәсілінің  бір  түрі  болып  таны лса,  енді  біразы 

сөздің  м ағы насы на еш бір озгеріс енгізбей,  таза 

грамматикалық м ағы на үстеп,  кейде ол сөзді ба- 

сқа сөзбен  байланы стырып та тұрады.  Осындай 

мағыналары мен  қызметтеріне  қарай  қосымша- 

лар  копш ілік грамм атикаларда ж үрнак-ж алғау 

болып бөлініп жүр. Демек,  морфемалық құрамы 

ж ағы нан түбір,  косымша,  (жалғау,  жұрнақ), соз 

деген  бәліктер  мен  ұғы м дар  болады.  Бұлардан 

басқа кейбір еңбектерде соз, туынды түбір деген 

ұғы м дарм ен  сәйкес  келетін негіз (создің  негізі) 

деген термин де ара-кідік қолданылып жүр.  Сон- 

дай-ақ мағыналық ж ағынан  қосымша морфема- 

ларды ң,  я ғ н и ,  қосы м ш аларды ң  өз  ішінде  омо- 

нимдік, синонимдік, антонимдік,  моносемиялық

-  полисем иялы қ  сипаттары ,  құрамы  ж ағы нан 

жалаң  және  күрделі,  құрам а,  шығуы  ж ағы нан 

төл және  кірме  қосымш алар бар екенін ескерген 

жөн.


1.2.  Қ О С Ы М Ш А Л А Р.  Қ О С Ы М Ш А Л А РД ЬІ  Ж ІК ТЕУ

Қ азақ  тілінде  қосы м ш а  немесе  қосымш а 

морфема ұғы м ы ны ң  мәні  неде, сипаты  қандай?

Қ азақтіл білімінде қосымшалар морфеманың 

бір  түрі  ретінде  м ағы налы қ  ерекш еліктері  мен 

қызметі ж ағы нан жалғау мен ж ұрнақ болып  екі- 

ге  бөлініп  жүргені  белгілі.  Сөздің  м орф ология- 

л ы қ  құрамды  бір  бөлігі  ретінде  ж әне  сөздің  ма- 

ғыналы дербес бөлшегі болып табылатын түбірден, 

бір  ж ағы н ан ,  бөлек  морфема,  екінш і  ж ағы нан, 

түбірмен бірлесіп барып сөз құрап,  қосымш а мән 

үстеп,  бірлікте тұру арқылы және кейде ол сөзді 

сөйлеу процесінде басқа сөздермен  қары м -қаты - 

насқа түсіріп тұратын морфема ретінде, танылып 

ж үр.  О с ы н ы ң   н е гізін д е ,  үш ін ш і  ж а ғ ы н а н , 

с ө зд ер д ің   с и н т е т и к а л ы қ   ж о л м ен   ж а с а л ғ а н , 

біріншіден, жаңа сөз жасайтын  немесе сөзжасам 

тұлғалары ,  екінш іден,  сөз түрлендіретін  немесе 

ф орм а тудыратын және,  үшіншіден,  соз ж алғас- 

тыратын  немесе сөз байланыстыратын тұлғалары 

деп  бөлу дәстүрі бар.

Ал  түркологияда  қосымш а деген  ұғым  “аф- 

ф и к с ”  терм инім ен  белгіленеді  де,  ол  көбіне  өз 

ішінде  әрі  қарай  жіктелмей,  өте  кең  мағы нада 

қолданылады, сөйтіп,  “афф икс” деген термин, бір 

ж ағы н ан   қазақ тілінің  грамматикаларында  қол- 

даны лы п  жүрген  қосы м ш а  мәнінде,  екінш і  жа- 

ғы н ан ,  әрі  жалғау,  әрі  ж ұрнақ  мәнінде  бірдей 

жұмсалады.  Сондықтан да түркологиялық әдеби- 

еттерде  бір ж ағы н ан ,  “аф ф икс  м нож ественного 

числа”  (көптік жалғау),  “аффикс падежа”  (септік 

ж алғау),  “аф ф икс  принадлеж ности”  (тәуелдік 

жалғау),  “аффикс сказуемости”  немесе “ предика- 

тивности”  (жіктікжалғау),  екінші ж ағы нан,  “аф- 

фиксы залога”  (етіс жұрнақтары),  “аффиксы сте- 

пени  ср авн ен и я”  (шырай ж ұрнақтары ),  үшінші 

жағынан,  “аффиксы именного словообразования” 

(есім  тудыратын  ж ұрнақтар)  деген  күрделі  тер- 

миндер  немесе  жеке  жалғаулар  мен  бірге  сәз 

түрлендіретін  қосымшалардың да,  сөзтудыратын 

қосы м ш аларды ң  да  әрбір  түрін  “а ф ф и к с ”  деп 

көрсету жиі  кездеседі.  Бұнымен  бірге  “аф ф и кс” 

термині  м ағы насы  мен  қызметтік ерекшеліктері 

ж ағы нан  кейде соз түрлендіруші  (словоизмени- 

тельны й),  соз  тудырушы  (словообразую щ ий), 

форма тудырушы  (формообразующ ий)  болып та 

болініп отырады.

Қайткен  күнде де қазақ тіл  білімінде  қосым- 

шаларды  белгілі түрлерге жіктеуге  негіз болатын 

қасиеттері қосымшалардың мәні,  мағыналықсыр 

сипаты,  қолданыстық қызметі,  жіктеу жүйесі то 

лы қ айқындалды деуге болмайды.  Қосымшалар- 

ды ң  қазақ  тілі  грамматикаларында  көрсетілп 

жүрген айырым белгілері,  мағыналық,  қызметт^ 

түрлері  оны  сөз  құрамының  бір  морфемалы|



жоқ  болуы,  я ғн и   қосы м ш а  атаулының  түбірге 

ж алғанбай  еш бір  м ән -м ағы н а  білдіре  адмауы, 

демек, өз бетімен жеке дара қолданылмауы және 

түбірдің  ды бы сты қ  ы ңғайы на,  әуеніне  лайы қ 

үндестік заңы  негізінде құбылып,  вариантталып 

барып  түбірге  ж алғануы.  Ж әне  осымен  қатар 

қ о с ы м ш а л а р   т ү б ір г е   ж а л ғ а н у ы   а р қ ы л ы , 

біріншіден,  ж аңа  м ағы на білдіріп,  ж аңа сөз ту- 

дыру немесе,  екінш іден, түбір білдіретін  негізгі 

мағы наны   өзгертпей,  оған  әр  түрлі  қосымш а 

мағына үстеуі болып табылады.  Соны ң  нәтиже- 

сінде барып  қосы м ш алар белгілі  қы змет атқара 

алады  немесе қызметі семантикалық сипатының 

шеңберінде қалып  қояды.  Сөйтіп,  қосымшалар- 

ды ң  білдіретін ж әне беретін мағынасы оны ң ең 

бірінші  басты  қасиеті  де,  атқаратын  қызметі 

сол мән-мағынасы арқылы жүзеге асатын екінші 

қасиеті болып  саналады.  Сонды қтан  қосымш а- 

ларды жіктегенде, олар езі ж алғанған сөздің лек- 

сикалық мағынасын, сонымен бірге ж алпы ф ам - 

матикалық м ағы насы н өзгертіп,  жаңа лексика- 

лық немесе сезжасамдық (деривациялық) мағы- 

на тудыра ма, сол арқылы тілдің сөздік құрамын 

байыта  ма,  ж оқ  түбір  создің  лексикалы қ  және 

жалпыграмматикалық мағынасына ешбір өзгеріс 

енгізбей,  тек қосы м ш а грамм атикалы қ м ағы на 

үстей  ме -  осы ған  қарап  қосымшаларды  сөз ту- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   356   357   358   359   360   361   362   363   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет