Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 - к е с т е .   Д а у ы сты   ды бы стар ды ң



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет36/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1 - к е с т е .   Д а у ы сты   ды бы стар ды ң  

ж а с а л ы м   ж ік т е л ім і

Осы жасалым сипаттамаларды  пайдаланып 

қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың жасалым 

белгілерінің ж и у н ты қ  кестесін  (2-кесте) жасап 

көрсетуге болады.  Мұнда жалаң дауыстыларды

өз алдына,  ал  құранды дауыстыларды өз алдына 

бөліп  қарауға да болады. Онда төртінші бағана- 

ның қажеті болмайды.

А

аш ы қ


езу

тіл  арты

ж алаң

Ә

аш ы қ



езу

тіл  ортасы

ж алаң

Ы

қы саң



езу

тіл  арты

ж алаң

I

қы саң



езу

тіл  ортасы

ж алаң

Ұ

қы саң



ерін

тіл  арты

ж алаң

Ү

қы саң



ерін

тіл  ортасы

ж алаң

0

ерін



тіл  арты

қүранды


Ө

ерін


тіл  ортасы

құранды


Е

езу


тіл  ортасы

құранды


2 - к е  с  т  е  .  Д ауы сты   ды бы стар ды ң  

ж а с а л ы м   б ел гіл ер і

Дауысты дыбыстардың жасалым белгілерінің 

жүйесіне (3-кесте)  қарап,  кез келген екі дауысты 

дыбысты ң  ортақ және айырым  белгілерін  оңай 

табуға болады.  Кестедегі  қосу (+) таңбасы белгі 

дауыстыға  тән  деген  сөз,  ал  алу  (-)  таңбасы  - 

тән  емес деген сөз.

Екі дауысты дыбыстың арасында ең кем де- 

генде бір айырым белгі болу керек.  Барлық бел- 

гілері бірдей  екі дауысты дыбыс болмайды және 

болуы  мүмкін емес.

Бұл  кестеде де жалаң және  құранды дауыс- 

тыларды бөлек-бөлек қарауға болады. Онда соңғы 

“ құрам ы ” деген бағананы ң қажеті жоқ.

Мысалы:

А-Ә дауыстыларының екі ортақ (+ )  ( екеуі 



де аш ы қ және езулік),  бір айырым  (-)  (біріншісі 

тіл арты, екіншісі тіл  ортасы) белгілері бар;

жасалу

жолы


жақ

қатысы


ерін

қатысы


тіл

қатысы


құрамы

дыбыс


аш ы қ қысаң

езу ерін тіл

ар-

ты

тіл



орта-

сы

жа-



лаң

қ ұ -


ран -

ды

А



+

-

+



-

+

-



+

-

Ә



+

-

+



-

-

+



+

-

Ы



-

+

+



-

+

-



+

-

I



-

+

+



-

-

+



+

-

Ұ



-

+

-



+

+

-



+

-

Ү



-

+

-



+

-

+



+

-  •


0

-

+



+

-

-



+

Ө

-



+

-

+



-

+

Е



+

-

-



+

-

+



3 - к е с т е .  Дауысты  дыбыстардың  ж асалы м

бел гіл ер ін ің   ж ү й е с і


-  А-Ұ  дауыстыларының  бір  ортақ  (+)  (екеуі 

де  тіл  арты),  екі  айырым  (біріншісі  ашық  және 

езулік, екіншісі  қысаң және еріндік) белгілері бар;

- А -Ү  д ау ы сты л ар ы н ы ң   о р тақ  (+ )  белгісі 

ж о қ   ,  о н ы ң   е с е с ін е   үш  ай ы р ы м   (-)  б ел гісі

(  біріншісі  -  аш ы қ,  езулік,  тіл  арты,  екіншісі  - 

қысаң, еріндік, тіл  ортасы)  бар.

Осы  ж олм ен  барлы қ  дауыстыларды  бір- 

бірімен  салыстырып  ш ығуға болады.

Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар  құрамы- 

на  қарай  жалаң ж әне  құранды  болып  екі  топқа 

бөлінеді. Ж алаң дауыстылар қоспасыз бірыңғай 

таза дыбысталады. Ат  құранды дауыстылардың 

сапасы  күрделі  болады.  Қазақ  тілінің  құранды 

дауыстылары екі сыңардан тұрады. Оның алғашқы 

сыңары  үнді  дауыссы з  болып  басталып,  соңы 

толық дауысты дыбысқа айналады.  Құранды да- 

уыстылардың сыңарларының жасалым, айтылым 

және естілім деңгейі де аны қ аңғарылады.

Қ азақ  тілінде  тіл  алды  дауысты  дыбыстар 

жоқ.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет