Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


Қосымша морфемалар оз алдына жеке түрып



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет359/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   355   356   357   358   359   360   361   362   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Қосымша морфемалар оз алдына жеке түрып 

ешбір  мағына  бере  алмайтын,  тек түбір  морфе- 

маларға  косылып,  оған  әр  түрлі  косымша  ма- 

ғыналар  үстейтін  морфемалар. Демек,  қөсымша 

мөрфемадарда  не  м ағы налы қ,  не  тұлғалы қ,  не 

қөлдануда дербестік бөлмайды, өның  м ән-м ағы - 

насы,  қызметі түбір мөрфеманың  ыңғайында  ғана




СӨЗ  ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР

179

аш ылып,  анықталады.  Ол тек түбірге жалғаны п 

қолданылатындықтан, түбір морфеманың дыбы- 

сты қ  ерекш елігіне лайы қ әуеніне  еріп,  өзгеріп, 

вариантталып, түрленіп отырады.  Сондықтан да 

қосымша морфеманың бірнеше дыбыстық вариан- 

ты  болады .  М ы салы ,  кө п тік  ж ал ғау д ы ң   -лар, 

-лер,  -дар,  -дер,  -тар,  -тер (6 варианты), ал сөйлеу 

тілде  одан  да  көп  -ерін үндестігіне  байланы сты 

варианттары,  І-ж ақ тәуелдік жалғаудың -ым,  -ім, 

-м   (3  варианты),  сын есім тудыратын деп таны - 

лып  жүрген  қосымш аның  -лы,  -лі,  -ды,  -ді,  -ты, 



-ті (6 варианты)  варианттары араларында не ма- 

ғыналық,  не қызметтік,  не стильдік айырма жоқ.

Сондай-ақ түбір морфемадербестігімен, атап 

айтқанда, қосымша морфемаға қарағанда,  мағы- 

налы қ,  қолданы сты қ, түлғалы қ дербестігі  болу 

арқылы ерекшеленеді.  Ол жоғарыда көрсетілген- 

дей,  жеке  тұрғанны ң  өзінде  белгілі  бір  м ағы на 

білдіре  алса,  қосы м ш а  морфема  жеке  тұрғанда 

ешбір  м ағы на білдірмейді, тек түбір  морф емаға 

ж ал ған ған д а  ғана  оған  қосы м ш а  мән  үстейді. 

Бұл  - түбірдің  м ағы налы қ дербестігі.  Т ұлғалы қ 

дербестігі де  оны ң дыбысты қ  өзгеріске түспей, 

керісінш е,  оны ң  ды бы сты қ  си п аты н а  қарай 

қосы м ш а  морф еманы ң  құбылып,  әр  вариантта 

жалғануы болып табылады. Сондай-ақ түбір мор- 

ф ема осындай дербестігімен бірге ж алқы лы ғы - 

мен  де  ерекш еленеді.  Ал  қосы м ш а  морфемада 

ж алқы лы қ болмайды, белгілі бір грамматикалық 

топқа тәндік байқалып отырады.  Мысалы:

Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін

Жок-барды,  ертегіні термек үшін(Абай).

Осындағы жаз-ба-й-мын,  өлең-ді,  бар-ды,  ер- 



тегі-ні,  т ер-мек сөздері  осындай  бірнеш е  мор- 

фемадан тұрады.  М ұндағы қосы м ш а  морфема- 

лар тек осы сөздерге  ғана емес, сол тектес басқа 

да  коптеген сөздерге ж алғана алады: ж аз-ба-й- 



мын, каз-ба-й-мын, бар-май-мын, айт-пай-мын т.б. 

Өлең-ді,  соз-ді, үй-ді т.б., тер-мек,  бер-мек,  сой- 

ле -м е к  т.б.  Ж әне  солардың  бәрінде де  үстейтін 

грамматикалық мағыналары сәйкес.

М орфемалардың түр-түрлеріне тән  өзіндік 

ерекшеліктері болады.  Ең алдымен түбір морфе- 

малар мен  қосымша морфемалардың  қосылуын- 

аа  кездейсоқты қ  болмайды,  ол  белгілі  заңды- 

лыққа  сүйенеді  де,  жүйе  құрайды.  Бір  тектес 

қосымша морфемалар грамматикалық қасиеттері 

^ірыңғай,  біркелкі түбір морфемаларға жалғана 

ліады.  Мысалы, болымсыздықты  білдіретін -ма, 



-не,  -ба,  -бе,  -па,  -пе,  ш арттылықты  білдіретін 

-й,  -се,  ш ақтық мағынаны  білдіретін  -ған,  -ғен, 



-)ан,  -кен,  -ды,  -ді,  -ты,  -т іт.б.  қосымша морфе-

малар  тек  қимылды  білдіретін  создерге  ж әне 

қимылды білдіретін  создердің баршасына (етісті- 

ктерге), ал  менш іктік - тәуелдікті білдіретін  -ым, 



-ім,  -м,  -ың,  -ы,  -і,  -сы,  -сі, тура объектіні білдіретін 

-ды,  -ді,  -ты,  -ті,  -н  т.б.  зат  атауын  білдіретін 

заттық ұғымдағы  создерге және барлық зат есім- 

дерге, тағы  сондай  заттанған  сөздерге  ғана жал- 

ғана  алады.  Керісінш е  жалғанбайды.  Ойткені 

тілдің талай  ғасыр даму барысында негізгі создің 

мағыналық топталу ерекшеліктеріне байланысты, 

олардың  озгеруі,  түрлену  жүйесі  қалыптасып, 

тұрақталуы, сол жүйелердің корсеткіштері болып 

саналатын,  грамматикалық м ағы наны білдіретін 

тұлғалар мағыналық жағынан сұрыпталып, белгілі 

топтағы,  грамматикалық қасиеті жағынан бірың- 

ғай,  бір  тектес  создерге  ж алғануға  икемделіп 

қалыптасады.

Негізінен алғанда,  түбір  морфема жалқы  бо- 

лып келетіндіктен, қанш а қосымша морфема оған 

қосылса да,  сыртқы тұлғасы н озгертпейді,  ал  ке- 

рісінше қосымша морфема түбірдің тұлғалық ерек- 

шелігіне  сай  сы ртқы   ды бы сты қ  түрін  өзгертіп 

отырады: бар-ған,  айт-кан, көр-ген, бала-ның, хат- 

тың,  іні-ніңт.б.  Кейінгі ықпал заңы бойынша/с, к, 

п дыбыстары на  біткен сөздерге дауысты дыбыс- 

тан басталатын  қосы м ш а ж алған ған д акд ы б ы сы  

ғ-ға ,  к  дыбысы  г-ге,  п  я  #-ға,    у -ға   айналып 

кетуі  түбірдің  т ұ л ға л ы қ   дербестік  си п аты н а, 

қосы м ш а  м орф ем ан ы ң   дербестігі  ж оқты ғы н а 

нұқсан  келтірмейді.  Тек  кейде тілдің даму бары- 

сында негізгі түбірдің олі түбірге айналуына бай- 

ланысты  кейбір ды бы сты қ өзгерістер, деф орм а- 

циялар болуы  мүмкін,  бірақ олардың озгерісінде 

қосымша морфемалар тікелей роль атқармайды.

Қосы мш а  м орф ема  қай түбірге және  қанш а 

түбірге жалғанса да, олардың әрқайсысына жаңа- 

жаңа әр түрлі  м ағы на  үстемейді, жалпы бір түрлі 

грамматикалық  м ағы н а  үстейді:  кел-ді,  кор-ді, 



сойле-ді,  окы-дыж әне м ал-дар,  үй-лер,  ауыл-дар. 

Бұлардың әрқайсысы әр мағынадағы соз болған- 

мен  және  оларға  үстелген  қосымш алардың  ды - 

быстық ерекшеліктері  кейде әр түрлі болғанмен, 

оларға қосымш а бір түрлі  грамматикалық  м ағы - 

на үстеген, ол - қимылдың жаңа ғана болуы (шақ- 

ты қ м ағы на) және заттың  коптігі.

Бір  түбір  м орф ем аға  кейде  бір  ғана  емес 

бірнеше  қосы м ш а  морфема  қосыла  алады.  Он- 

дайда  сөзге  (түбірге)  қосы м ш а  морфемалардың 

жалғану тәртібі  белгілі  қалыптасқан дәстүр бой- 

ынша және  тілдің тұрақталған  белгілі  заңдылы- 

ғы  негізінде болады.

Окы-т-у-іиы-лар-ымыз-да-ғы,

айт -ыл-ған-ды к-т ан т.б.



І8У


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   355   356   357   358   359   360   361   362   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет