Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет355/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   351   352   353   354   355   356   357   358   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗДІҢ  МОРФЕМАЛЫҚ  ҚҮРАМЫ. 

СӨЗЖАСАМ

СӨЗДІҢ  МОРФЕМАЛЫҚ  ҚҮРАМЫ

1.  СӨЗ  ҚҰРАМЫ Ж ӘНЕ  МОРФЕМАЛАР

1.1.  М О Р Ф Е М А   ТУРА ЛЫ   Т Ү С ІН ІК

Қандай да сөз болмасын  негізінен белгілі бір 

дыбыстардың ж и ы нты ғы нан тұратыны  белгілі. 

Сөздің  сы ртқы  қабы рш ағы   -  дыбыстар.  Демек, 

сөз  құрайты н  ең  кіші  тілдік  бөлш ек  (единица) 

дыбыстар екен.  Бірақ дыбысгар сөзді  құрайтын 

ең  кіші  тілдік  бөлш ек  бола  тұрып,  өздері  жеке 

тұрып  ешбір м ағы на,  мән  (лексикалы қта,  грам- 

матикалық та)  бере алмайды.  Сондықтан дыбы- 

стар,  олардың  жасалуы,  қолданылу  ерекш елік- 

тері,  сипаты  т.б.  соған  байланысты  толып  жат- 

қан зандылықтары фонетикада қаралады. Ал, мор- 

ф ологияны ң  объектісі  болу  үшін  тілдік единица 

жоғарыда көрсетілгендей, белгілі бір ірамматика- 

лы қ мағына білдіріп,  сойлеу процесінде (контек- 

сте) белгілі бір қызмет атқарып тұруы  керек.

Сөздің қолдану негізінде қалыптасқан  кобіне 

бір  ғана  л екси кал ы қ  м ағы насы   болғаны м ен, 

сойлеу процесінде сөз бір я бірнеше  ф ам матика- 

лы қ  м ағы на  білдіруі  мүмкін.  Олай  болу  сәздің 

сөйлеу процесінде  қандай  мәнде жұмсалуымен, 

-басқа сөздермен қары м -қаты насқа түсу дәреже- 

сімен, соның нәтижесінде  котеріп тұрған семан- 

тикалы қ-стильдік  жүгімен  және  түрлі  тұлғада 

жұмсалуымен  байланысты.  Мысалы:

С үй-е-м ін  ту-ған   тіл-ді,  ана-м   тіл-і-н,

Бесік-те  ж ат-қан -ы м -д а  -  ақ  бер-ген  біл-ім

(Т орайғы ров)

дегенді  көрсетілген  болшектерге  бөлуге бөлады, 

о й ткені  о л ард ы ң   ә р қ а й с ы с ы н ы ң   ко н тек сте 

білдіретін  грамматикалық мағыналары  бар,  сол 

жердегі  тұры сына  байланы сты  белгілі  қы змет 

атқарып  тұр.  Сүйеміи  деген  сөзде  бір  лексика- 

лы қ  м ағы на  бар,  өл  -  нақтылы  сүю  қимылы, 

өны білдіріп тұрған сөздің сүй бөлшегі, өл  - тілдің

сөздік құрамына енетін жеке сөз,  сөйлеу прөцес- 

іне түсудің арқасы нда  (лексикалы қ  м ағы наны ң 

ж алпы лануы   арқасы нда)  бұл  сөзде  қим ы лды  

білдіру сияқты  жалпы, яғн и   грамматикалық ма- 

ғына  қалыптасқан.  Сөздің бұл бөлшегінде басқа 

да грамматикалық  м ағы на бар,  өл  -  сабақты лы қ 

м ағы на,  я ғн и   бұл  қимылдың тура  өбъектіні  та- 

лап  етуі.  Бұл  м ағы нам ен  бірге  өсы  сөздің  басқа 

бөлшектері  {сүі/дегенге  үстелген тұлғалар)  сөзге 

түрлі  грамм атикалы қ  м ағы на  үстеп  өтыр:  -е  - 

қим ы лды ң  белгілі  мезгілде  бөлуын,  я ғн и   ш ақ- 

ты қ (ауыспалы өсы  ш ақ және сөйлемнің мөдаль- 

ды лы қ сипатын  белгілеп тұр),  -м ін -  қимылдың 

қандай  субъект арқылы  іске асуын, яғн и  жақтық 

(I  ж ақ, жекеш е)  м ағы наны   білдіріп,  өзі сөл жал- 

ған ған   сөзін  (сүйе)  предикаттық  қ аты н аста,мен 

деген  сөзбен  байланыста жұмсалуға дәнекер бө- 

лып  тұр.  Тілін деген  сезде де бір лексикалы қ ма- 

ғына,  нақтылы зат атауы  бар, өны  білдіріп тұрған

-  создің тіл деген  негізгі  бөлшегі,  сөйтіп,  грам- 

м атикалы қ  тұрғы дан  жалпы  зат  атауын  білдіру 

м ағы насы   бар.  С оны мен  бірге  бұл  болш екке  -/' 

деген  қосымш а бөлшек қөсылу арқылы тәуелдік 

м ағы н а  (ж ақты қ  м ағы н а  тағы   бар)  үстелген. 

Сөйтіп  барып,  бұл  соз  өсы    бөлш егі‘арқылы 

анам  сөзімен  (ілік  септіктің  ж асы ры н  түрінің 

қатысуы  арқылы:  анам /нъщ / тілі)  байланы сқа 

түсіп  тұр.  Ал    бөлшегі  сөзге  тура  өбъектілік 

м ағы н а  үстеп,  өны сүйемін деген  сөзбен  байла- 

ныстырады және бұл сөздің  (тілін)  сөйлемде тө- 

лықтауыш   қызметін  атқаруына негіз бөлады...

С өн дай -ақ  сүйемін,  т ілін...  деген  сәздер 

тілімізде өсы түрлерінде  ғана  қөлданылып  қөй- 

майды,  оітрцъп(сүйікті,  сүйкімді,  сүйгіш,  сүймей, 

сүйіп,  тілге,  тілші,  тілдес т.б.  тәріздес әрі өртақ, 

әрі  бөлек-бөлек  тұлғалары  бар.  Олардың  өртақ 

болшек арқылы біідіретін өртақ мағыналарымен 

бірге  бөлек-бөлек бөлшектер  үстейтін  өзгеше де 

бірде  лексикалы қ  немесе  деривациялы қ,  бірде 

ф ам матикалы қ мағыналары бар.




176


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   351   352   353   354   355   356   357   358   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет