Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет353/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   349   350   351   352   353   354   355   356   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ  ЫҚШАМДАЛУЫ

173


тоқталған  едік.  Енді осылайша ықш амдалудың 

сөз  ішінде  ж эне  сөз  жапсарында  кездесетініне 

назар аударамыз.

1)  Қазіргі  қазақ  тілінде  варианттас  деуден 

гөрі ж еке-ж еке  сөз  ретінде  қалыптаса бастаған 

буылтық  -  бултық (бүлшық),  буалдыр  -  бұлдыр, 

буырқан - бұрқан сөздері бар.  Бұлардың алғаш қы 

жұбынан кірігу жолымен соңғы жұбының  пайда 

б о л ға н ы н   м а ғы н а   ж а ғы н а н   да,  қ ұ ры лы м ы  

ж ағы нан да аңғару қиы н емес.

2)  С оң  шылауы  ш ы ғы с  септігіндегі  сөзбен 

тіркесіп  айтылатыны  белгілі.  Бірақ  -ған,  -ген 

п іш інді  есім ш ед ен   кейін  ш ы ғы с  сеп тігін ің  

д ы б ы стал уы   д а,  ды бы сталм ауы   да  м ү м кін . 

М ысалы,  барғаннан  соц -  барған  соң,  келгеннен 

соң  -  келген  соң,  айтқаннан  соң  -  айтқан  соң. 

Қазіргі әдеби тілде бұл сөздердің  ы қш ам далған 

вар и ан ты   ж иі  қолд ан ы луда.  Бұл  ы қ ш ам д ал у  

-ған+ нан,  -ген+нен ұқсас  буындардың  кірігуіне 

байланысты  іске асқан.

3)  Көсемш енің-ь/я,  -іп,  -а,  -е,  -йқосымш алы 

п іш ін д е р і  ж ік те л ге н д е   үш ін ш і  ж а қ   ж ік т ік  

жалғауы -ды,  -ді,  -ты,  -т іболып  келетіні белгілі. 

Бірақ көсемшенің осы жіктелген түріне сұраулық 

шылау тіркесіп  айты лса,  -ды,  -ді жалғауы  түсіп 

қалады.  Мысалы:



барамын  ба? 

келіппін  бе?

барасың  ба? 

келіпсің  бе?

бара(ды)  м а ?  

келіп(ті)  м е?

4).  Жедел  өткен  шақ  пішінде  е  көмекш і 

етістігі  ж екеш е  бірінш і,  екінш і  ж ақты   ж әне 

бірінш і  ж ақ  көптік  пішінде  -ді ж ұрнағы   түсіп, 



едім  - е(ді)м  -  ем,  едің  - е(ді)ң  - ең,  едік  -  е(ді)к  - 

ек бөлып  ықшамдалады.

5) Әбділда, Әбдісаттар, Әбдіжаппар, Әбдісалам 

сияқты кісі аттарындағы  -ді тұлғасы түсіп, Әбілда, 



Әпсаттар,  Әбжаппар,  Әпсалам бөлып айтылады. 

Ал Әбубэкір, Әбутэліп есімі Әубэкір, Эутэліп бөлып 

ықш амдалуда  да  жартылай  кірігу  (гаплөлөгия) 

құбылысы  бар.

6)  Кірігу  арқы лы   ықш амдалу  со н д ай -ақ  

дилылан  -  дилан,  эзіз  -  эз,  менен  -  м ен  (шылау, 

комектес жалғау)  варианттарынан,  кешкетұрым

-  кешқұрым, түнеугүгүні - ту^еугуя/тіркестерінің 

екі түрлі айтылуынан аңғарылады.

9.8.7.  Соз соцындағы  дыбыстардың түсірілуі

Сөз  сөңы нда  дауысты  дыбыс  та,  дауыссыз 

дабыс та кейде дауысты  мен дауыссыз қосарлана

түсетін  кезі болады. Сондықтан біз бұл жағдайға 

жеке-жеке тоқталамыз.

1. Дауысты дыбыстардың түсірілуі қатарласа 

келген  аш ы қ  буындарды  ж абы қ  буынмен  айту 

үрдісіне сәйкес келеді.  Мысалы,

а)  БА+БА+БА буын  үлгісіндегі сөздің сөңғы 

дауысты дыбысы түсіп  БА+БАБ буын  үлгісіндегі 

сөз  жасалады:  бағана  -  баған,  барады  -  барат, 

келеді  -  келет т.б.

ә)  (Б )А Б + Б А + Б А   буын  үлгісі  (Б)А Б+БА Б 

буын үлгісінде айтылады.  Мысалы, ертегі - ертек, 

алхоры - алхор, іиапталы - шаптал, бидайы - бидай.

б) 


( Б )А Б  + Б А + Б А + Б А   б у ы н  

ү л г іс і 

Б А Б  + Б А + Б А Б   б у ы н   ү л г іс ін е   а й н а л а д ы : 

жаздыгүні  -  жаздыгүн,  қыстыгүні  -  қыстыгүн, 



күздігүні -  күздігін т.б.

в)  Кейбір  қөс сөздер құрылымында да қатар 

келген  аш ы қ  буынды  болып  келгенде  соңғы  

дауысты  дыбыс  түсіріліп  айтылады.  М ысалы, 



ерсілі-қарсылы - ерсіл-қарсыл, бірді-екілі - бірдекілі

-  бірдекіл, эрілі-берілі - эріл-беріл, эрі-сэрі - эр-сэр, 

эрі-беріден  соң  -  эрберден  соң т.б.

г)  Кейбір  біріккен,  тіркескен  сездердің  де 

сөңғы буындары  аш ы қ бөлып  келгенде дауысты 

д ы б ы с  сусы п  қ а л а д ы .  М ы сал ы ,  қайы н  іні 

сөзіндегі  (ы)  түсіп,  қайныны  (жуандау  себебі 

сингармөнизмге  байланы сты )  бөлып,  өдан  әрі 



қайын(ы) - қайны/қайын бөлып дыбысталады. Аға 

іні  сө зін ің   а р а сы н а   (й )  қы сты р м а  ды бы сы  

қөйы лы п  ағайы ны   б ө л ы п ,  өдан  әрі  с ө ң ғ ы  

дауысты дыбыс сусып  ағайы н сөзі қалыптасқан. 

Ол  несі  -  о  несі  сөзі  өдағай  ретінде  таңы рқау 

мәнінде ай ты лған д аш ес бөлып  айтылады.

д)  -малы,  -м елі ж ұрнағы   арқылы жасалған 

аіипалы, жаппалы, көшпелі сияқты сын есімдердің 

ішінде  таны малы ,  тасымалы  сөздерінде  ғана 

сөң ғы   дауысты  д ы бы с  түсіріліп,  т аны м ал, 

т асы м албөлып  айтылады.

2. Дауыссыз дыбыстардың ішінде сөз сөңында 

қ,  кдыбыстары  көбірек түседі.  М ысалы, ұлы қ  - 

ұлы,  толық  -  толы,  лоблы қ  -  лоблы,  тыншық  - 

тытиы, оршік - өрші, кііиік - кіші, мэңгілік - мэңгілі 

т.б.


Қ, к дыбыстарының түсіріліп  айтылуы  қазақ 

тіліндегі  -лы қ ,  -л ік   ж ұр н ағы   мен  -лы ,  -л і 

ж ұрнағы ны ң  м ағы насы нан  да,  қөлданылу,  сөз 

жасау  қабілетімен  де  бір  тұлғаны ң  (мөрфема) 

тү р л і  т ұ л ғ а ш ы қ т а р ы   (м ө р ф т а р ы )  е к е н ін



174


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   349   350   351   352   353   354   355   356   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет