Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет351/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   347   348   349   350   351   352   353   354   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
9.8.6.  Соз ішінде және соз жапсарында 

түсетін дауыссыз дыбыстар

Қазіргі  қазақ  тілінде  соз  ішінде  және  сөз 

ж апсары нда  түсетін  дауыссыз  дыбыстар  мына 

жағдайда түсіріліп айтылады:

1. 

Дауысты дыбыс  арасында  келген к,  қ,  ғ , 



г,  һ,  л  дыбыстары  түсіріліп,  екі  ж ағы ндағы  

дауыстыны ң біреуін өзімен  бірге ала кетеді,  әрі 

ж уан  а й т ы л а т ы н   с ө зд е р   ж ің іш к е   б у ы н ғ а

айналады.  М ысалы,  нақыш  -  нэш,  Мақамбет  - 



Мәмбет,  бағасы  - бэсі,  тұғын-тын қосымш асы 

(баратұғын  - баратын),егер - ер,  арагідік -әредік, 



тағат - дэт, рақат - рэт, заһар - зэр, қаһар - кэр, 

саһар - сэрі,  іиаһар  - шэр,  солай ет  - сөйт,  бұлай 

ет  -  бүйт,  олай  ет  -  өйт  т.б.  Ж   дыбысы  бара 

жатыр - баратыр,  келе жатыр -  келеатыр деген 

тіркестерде ғана түседі.

Үнді  р,  ң,  м ,  у дыбыстарынан  кейін  келген 

қ, к, ғ, г дыбыстары түсіріліп айтылады.  Мысалы, 

уқала  -  уала,  жиіркен  -  жирен,  тарқа  -  тара, 

бірдеңке - бірдеңе,  ештеңке - ештеңе,  емгіз - еміз, 

т амғы з - тамыз,  суғар  - суарт.Ъ.

2. 


Ал,  бол,  кел,  қал,  қыл,  сал  етістіктеріне 

к ө сем ш ен ің -ып,  -іп ж ұрнағы  ж алғанғанда,  [л] 

дыбысының түсуіне байланысты алып - ап, болып

- боп, келіп  - кеп,  қалып - қап,  қылып - қып,  салып

- сап варианттары  пайда болады.  Бұл құбылысты 

диалектологтар жиі әңгіме еткенімен,  аймақтық 

ш е к а р а с ы   ж о қ ,  Қ а з а қ с т а н н ы ң   б а р л ы қ  

облыстарында кездеседі.  С ондай-ақ басқа түркі 

тілдерінде  де  бар  құбылыс.  Бұл  алты  етістіктің 

біл,  іл,  тіл,  сыл,  тол,  төл, жұл,  шал, сол сияқты 

басқа  етістіктерден  өзгеш еленіп  ықш амдалуы, 

олардың әрі  негізгі,  әрі  көмекш і етістік ретінде 

қолданылуына байланысты.  Бұл алты етістіктің 

осы  ж ағдайы   қолданы лу  жиілігінің  артуына 

қарай  ықшамдалу қажеттігі туған  болу керек.

Әңгіме болы п  о ты р ған   алты  етістікке -ып, 

-/лж ұрнағы нан басқа қосымшалар жалғанғанда 

[л] дыбысының түсуі  кездеседі, бірақ бұл жағдай 

аймақтық ерекшелік ретінде ғана қолданылады. 

Бұған  мына қосымш алардың жалғануын  мысал 

ретінде алуға болады.

1)  - са,  -се шартты  рай жұрнағы: алса  - аса, 

болса  -  боса,  келсе  -  кесе,  қалса  -  қаса,  қылса  - 

қыса,  салса  -  сасат.Ъ.

2)  -м ақ,  -  м ек,  есімше  жұрнағы:  алм ақ  - 

амақ,  болмақ  - бомақ,  келм ек  - кемек,  қалм ақ  - 

қамақ,  қы лм ақ - қы м ақт.б.

3)  -ған,  -ген есімш е ж ұрнағы : алған  - аған, 



болған  -  боған,  келген  -  кеген,  қалған  -  қаған, 

салған  -  саған т.б.

4)  Б ұ й р ы қ   р а й д ы ң   ек ін ш і  ж ақ  коп ш е 

формасында: келіңдер - кеңдер, болыңдар - боңдар, 

қалыңдар  -  қаңдар т.б.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   347   348   349   350   351   352   353   354   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет