Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


КҮРДЕЛЕНГЕН  СӨЙЛЕМ  МЕН  ҚҮРМЛЛАС  СӨИЛЕМНІҢ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет277/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   273   274   275   276   277   278   279   280   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
КҮРДЕЛЕНГЕН  СӨЙЛЕМ  МЕН  ҚҮРМЛЛАС  СӨИЛЕМНІҢ

ЖӘНЕ  КҮРДЕЛІ  СИНТАКСИСТІК  ТҮТАСТЬІҚТЫҢ  ИНТОНАЦИЯЛЫҚ  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

129

әуені  көтеріліп,  сейлем нің  басқа  мүш елерінен 

мөлшерлі  паузамен  бөлініп тұрады.

Тағы   бір айта  кететін  жағдай  -  ол  есімшелі 

қабыспалы  оралымның  өзі  аны қтайты н  сөзбен 

бір  синтагм а  құруы  және  оны ң   ай наласы на 

б а ғ ы н ы ш т ы   сө зд ер д і  үйіру  е р е к ш е л іг ін ің  

басқаларға  қарағанда  аясы ны ң  кең 

болуы. 

Есімшелі  қабысгіалы  оралымдарда  синтагмасы 

ұзақ болса да,  қы сқа болса да,  оның айтылуына 

кететін уақыт бірдей болады.  Ұзақ синтагманың 

қарқы ны  жылдамырақ,  ал  қы сқа синтагманы ң 

қарқы ны  баяулау келеді.

Күрделенген  сөйлемдердің  құры лы мды қ- 

м ағы налы қ түрлерінің  интөнациясы н  көбінесе 

мазмұны жөқ прөсөдемалар ажыратады.  Мысалы, 

е с ім ш е л і 

қ а б ы с п а л ы   ө р а л ы м д а р ы   б а р  

сөйлем дердің  акценттелетін  сөзді  қам титы н 

бірінш і  сегменті  ж ө ғар ы   төналды   дең гей де 

көтеріңкі әуен мен мөлшерлі паузамен көмкерілсе, 

к ө с е м е ш е л і  ж а н а с п а л ы   ө р а л ы м д а р ы   бар  

сөйлемдердегі өралымдардың әуенінің  көтерілуі 

мен  паузасы шамалы  бөлады.

Сайып  келгенде, жөғарыда талданған, жан- 

ж ақты   қар асты р ы лған   түрлі  өралы м дарм ен  

күрделенген сөйлемдердің жатпы  интөнациялық 

сы зы ғы н,  әрнегін алып  қарасақ,  өлар бір-біріне 

ұ қ сас,  б ір ы ң ға й   бөлы п  келеді.  Б э р ін ің   де 

интөнациясы ны ң  сы зы ғы   көбінесе  2-ш і,  3-ші 

деңгейде төлқынданып, дөңгеленіп, синтагманың 

соңында ғана 3-ші деңгейден азғана асып  шағын, 

п аузам ен   б өл ін ед і. 

Ал  с ө й л е м н ің   к ей ін гі 

м ү ш е л е р ін ің   и н т ө н а ц и я с ы   т ө л қ ы н д а н ы п ,

сөңында  1-ші деңгейге төмендеп  барып тынады. 

Бұл  көбінесе біркелкі  ирек-ирек бөлып  келетін 

и н тон ац и ялы қ  сы зы қ, 

қазақ  тілінің  жалпы 

интөнациялық өрнегінің айырмашылығы бөлып, 

басқа тілдерден, мысалы сөздік екпінге сүйенетін, 

әр  сөзде  ж ө ғ а р ы л ы -т ө м е н д і  с ы зы қ т а р м е н  

м эн ерлен етін  

өры с  тілінің  и н төн ац и ясы н а 

ұ қ с а м а й т ы н ,  қ а з а қ   т іл ін ің   и н т ө н а ц и я л ы қ  

ерекшелігін  көрсететін  мөдель( 2 4 - с у р е т ) .

2 4 - с у р е т .  Күрделенген  сойлемнің  интонациялык  схемасы




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   273   274   275   276   277   278   279   280   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет