Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 - с у р е т .   Екі  м үш елі,  екі  синтагмадан  түраты н



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет257/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   253   254   255   256   257   258   259   260   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3 - с у р е т .   Екі  м үш елі,  екі  синтагмадан  түраты н 

хабарлы   сой лем н ің   интонациялы қ  сызыгы

С оны мен, хабарлы  сөйлемнің  бір  мүшелісі 

тиянақты   бір  интонем амен  сипатталса,  ал  екі 

м үш елісінің  бірінш і  ком п о н ен ті  ти я н ақ сы з 

интонема, екінші компоненті тиянақты интонема 

арқылы  айтылады.

8.5.2.  Сұраулы сойлемнің интонациялық 

ерекшеліктері

С ұ р ау л ы   с ө й л е м д е р   о ғ а н   қ о й ы л а т ы н  

сұрақтардың мазмұнына қарай әр түрлі болады: 

аш ы қ сұрақ  (тура сұрақ),  күмәнді сұрақ,  қарсы 

сұрақ, риторикалық сұрақ.

С ұраул ы   с ө й л ем д ер д ің   т ү р -т ү р л е р ін ің  

и н т о н а ц и я л ы қ   е р е к ш е л ік т е р і  о л а р д ы ң  

м азмұнымен  және  жасалу  әдістерімен  ты ғы з 

байланысты.

1. Ашық сұрақ көбінесе біреудің я бірдеменің 

жайынан хабар алу үшін,  я оның бар-жоқтығын 

білу үшін диалогтарда  қолданылады.  М ұндайда 

сойлеуші тыңдауышыдан жауап күтеді: Аман-есен 



оралдың  ба?  -  Ш үкір  (Нүрпейісов).  Кім  болып 

істейсің? -  Ревизормын.  (Ә лімқүлов) Атың  кім ?

-  Қайырғали  (Мүсірепов).  Соғыста  ең  қауіпті 

нәрсе не ? -  Паника,  қазақшалап  айтқанда  -  ала 

үрей (Ана тілі). Астықтың өнімі қалай? - Жаман 

емес ( Қазак әдебиеті). Жақсы хабар бар м а ?-  Бар 

(Мүстафин).

2.  Күмәнді сұрақ.  Белгісіз,  күмәнді жағдайды 

аны қтау  үшін  қойылады.  М ұндай  әрі  сұраулы, 

әрі  күмәнді  сөйлемдердің  баяндауыш тарының 

құрам ы нда м а /м е ,  ба/бе сияқты   шылаулармен 

қатар екен,  шығар,  ау, эдеген  шылаулар болады. 

Сол  ж аққа  м ен  де  барсам  ба  екен?  Мына  мың 

болғыр  бой  бермей  кетер м е екен? (Сланов).  Ол 

к ел е   а лм а й   қ а л ға н   ғой,  ә?  М үм кін,  біздің 

тексіздігіміз  де  осыдан  басталған  шығар? (Ана 

тілі). Ж алғы з басты болсаңыз жан бағарсыз,  ал 

бала-іиағаңызға ол табысыңыз да жете қояр м а 

екен ? ( Қазақ әдебиеті).  Ол бүгін келер м е екен ?

3.  Қарсы  сұрақ.  Кейде сұраулы  сөйлемдерге 

тура  жауап  берілмей,  сұраққа  сұрақ  түрінде 

қолданы лған  жауап  қарсы  сұрақты  білдіреді. 



Біздің ауылға барасың ғой, қызым ? -  Бармағанда 

қайтем ? ( Сәрсенбаев).  Сен балаң болуын тілейсің 

бе? -  Баланың керегі  не? Біреуге өлтірткізуүшін 

бе? (Жүмабаев).  Сонда  ол  не  дейді? -  Шынымен 

солай  деді м е?  (Сонда).

4.  Р и тори калы қ  сұрақ.  К ейбір  сұраулы 

сөйлемдер  жауап  күту  мақсатымен  айтылмай, 

б ірд ең ен ің   ж ай ы н   хабарлау  м ақсаты м ен  де 

айты лады.  Риторикалы қ  сұраулы  сөйлемдер 

көркем әдебиетте жиі қолданылады.

Кеіи, тэңірім,  болса сөзім  пендеіиілік, 

Мінекей,  айқын зүлым,  қайда эділдік? 

Соніиама кең рақметтен қүр тастайтын, 

Баласы  алты  алаштың  -  біз не  қылдық?

Бір жауыз сөндірмек  пе элде нүрын? 

Үстіңе кигізбек пе қара қүрым ?

Жоқ элде қазіргімен жүмысың жоқ, 

Қ айғы ға түсіре м е өткен күнің?

(Жүмабаев).



Экспериментті зерттеулерге сүйене отырып, 

(ма/ме, ба/бе,  па/пе) шылаулар арқылы жасалған 

аш ы қ  сұраулы  сөйлем дердің  и н тон ац и ясы н  

қарасақ,  негізгі  тонны ң  сол  шылау ж алғаны п, 

м ағы налы қ  өзек  болып  тұрған  баяндауыш қа 

дейін  көтерілумен  қатар  оны ң  тон  жиілігі  мен 

и н т е н с и в т іл іг ін ің   де  б ір ш а м а   м о л а я т ы н ы  

б а й қ а л а д ы .  С ө й л е м н ің   басы   м ен   с о ң ы н а  

қарағанда, оның ортасындағы сөз буындарының 

а й т ы л у   қ а р қ ы н ы   ж ы л д а м ы р а қ   б о л а д ы . 

Шылаулар арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер 

көбінесе  интонацияны ң  негізгі  тон  жиілігінің 

ор таш а  р еги стр ін де  орта  и н те н с и в тіл ік п е н  

айтылады ( 4 - с у р е т ).




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   253   254   255   256   257   258   259   260   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет