Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет234/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   230   231   232   233   234   235   236   237   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
а ғаш   қасықты  үстады 

қол  орамалын  үмытты 

жыланбасты  жинады 

айы л-т үрманын  арқалады  

жел  сәзін  аяды

тас  бауүрболдү 

тас  ж үрөгеді 

тас  кененігөрдү 

т ау  еш кігеж олүқт ү 

бас  барм ақсы зғалды  

жан  қалт ағасалды  

ат  т онсы зғалды  

үй  күш іккеж олүқт ы 

а ғаш   қасықтыүстады 

қол  орам алы нүм ұт т ы  

жылан  бастыжайнады 

айыл  түрманынарқалады 

ж ел  созүнайады

Қалыпты ырғақ,  екпіннен айрылған тіркес- 

тер мағынасыздыққа ұшырайды.

Айтылар  өйдың  айқы н,  түсінікті,  көңілге 

қөнымды,  құлаққа жағымды бөлуы көбіне бунақ 

екпінінің дұрыс қөйылуына тікелей байланысты 

бөлса, екінші жағынан бұлардың (ырғақ,  екпін) 

өзі айтылар өйға,  м ағы наға тәуелді бөлады.

М әселен,  сөз  құрамы  бірдей  мына  тіркес- 

терді  екі түрлі  ы рғақп ен   (екпінмен)  айтып,  екі 

түрлі түсінуге  бөлады.

қазақт ілін сү йеді

қазағж ерінсағы н ды

қ о н а ғү й гө гір д і

м а л ғо р а д а т ү р

ж үңғап т ат үр

т аш ш олғ ат өсел ді

үйгүіи ік т іңмекен і

а ға ш ү й д о ғо й

алт ы ң ғ асықпеніш ті

т ем ірт эрт іпт ісақт ады

эд ем а л м а ж ед і

қа зақ  тілінсүйеді 

қазақ  жерінсағынды 

қонақ  үйгөгірді 

м а л   қорадатүр 

жүн  қаптатүр 

тас  ж олғат өселді 

үй  күш үкт үңм екені 

а ға ш   үйд әғой  

Алтын  қасықпенішті 

Темір  тэртіптісақтады 

Э ддем і  алм аж еді

Бұдан  ш ығатын  қорытынды:  бунақтар (бу- 

нақ екпіні) лексикаға (мағынаға қатысты),  грам- 

матикаға  (сөз тіркесі,  сөйлем  мүшесі тұрғысы- 

нан), әсіресе фонетикаға тікелей  қатысы бар ма- 

ңызды тілдік фактор.




7.  Е К П І Н

Сөзді айтқан кезде сөз ішіндегі барлық буын 

біркелкі айтылмайды.  Екі буыннан  не  одан  көп 

буыннан тұратын сөздердің құрамына енетін бу- 

ындардың біреулері солғы ны рақ, әлсіздеу,  кел- 

телеу, енді біреуі басқаларына қарағанда анағұр- 

лым  айқы ны рақ,  созы лы ңқы   айтылады[  Сөз 

ішіндегі  бір  буы нны ң  өзге  буындардан  дауыс- 

тың созылыңқылығы, әуезділігі арқылы  оқш ау- 

ланып  айтылуын екпін  немесе  буын  екпіні,  яки 

сөз  екпіні  дейді.  Екпін  түскен  буынды  екпінді 

буын дейді^ Қазақ тіліндегі алғаш қы буыны  мен 

соңғы   буыны  ды бы сты қ  құрамы  ж ағы нан  ал- 

ғанда  бір-біріне  айна  қатесіз  ұқсас  болып  ке- 

летін баба  (ата-бабад£Т£нп£п),  шеше (әке-шеше 

дегендегі), тете (өзіне тете інісідегендегі), шаша 



(су аттың шашасынан келеді дегендегі),  бұлбүл, 

дүлдүл  тәрізді  бірлі-жарым  екі  буынды  сөздер 

бар.  Осылардың  әрбіреуінің  құрам ы ндағы   бу- 

ындарды өзара салыстырып  көретін болсақ, ды- 

быстық тұрғыдан  бір-біріне  ұқсасты ғы на қара- 

мастан,  олардың  алғаш қы сы   мен  кейінгісінің 

айтылуында бір-бірінен елеулі айырма бар екенін 

айқын аңғарамыз.

М эселен, баба деген созді айтқан  кезде оның 

соңғы  буынындағы  -ба бастапқы  буындағы ба- 

мен салыстырғанда анағұрлым созылыңқы, ана- 

ғұрлым  нығарлы,  котеріңкі дауыспен айтылады. 

Оны  есту арқылы  ғана  емес,  алғаш қы   буында- 

ғы  а-мен  соңғы   буындағы о-ны  айтқан  кездегі 

адамның жағының ашылу ш ама-ш арқына қарап 

та  аң ғаруға  болады.  С оңғы   а-ны   айтқан  кезде 

жақ алғаш қыға қарағанда мейлінше кең ашыла- 

ды.  М ұны  байқау  үшін  осы  екі  буынды  айтуда- 

ғы  үстіңгі ерін  мен  астыңғы еріннің ара қаш ық- 

тығын жай көзбен назарлаудың өзі-ақ жеткілікті.

Сөз ішіндегі  бір буынның өзге буындардан 

ерекш еленіп,  басым  үнмен  айтылуы  -  қазақ 

сөзінің бойына аса тән фонетикалық заңдылық- 

ты ң  бірі.  Демек,  бұдан  екпін  түсетін  буын  бар 

жерде,  сөз  ішінде  екпін  түспейтін  де  буындар- 

дың  болу  ш арттылығы  келіп  туындайды.  Көп 

буынды сөздермен  қатар қазақ тілінде бір буын- 

ды  сөздер де  барш ылық.  Кейде  біріне-бірі  ілес 

айтылған  бір буынды  сөздердің екеу ара бір ек- 

пінге  ие  болатын  кездері  болады.  М әселен,  ол 

күн  де  келеді дегендегі  бір  буынды  сөздер  күн 

есімі  мен де шылауы екеу ара бір екпінге ие,  бұл 

жердегі  екпін  есім  сөзге  түсіп  тұр.  Ж алпы  дер- 

бес  мағыналы  сөз атаулы екпінсіз айтылмайды.

Дыбыс құрамы бірдей екі буынды бір-бірінен 

ажыратудың бірден-бір олшемі  - екпінділік  пен

екпінсіздік.  Д ы бы сты қ  тұрғыдан  бұларды  бір- 

бірінен  ерекш елейтін  бұл жерде  озге белгі жоқ. 

А йталы қ, іиеше созіндегі ше-ше деген  ұқсас  ке- 

летін буындардың арасындағы айырма тек алғаш- 

қы сы ны ң  екпінсіз,  соңғы сы ны ң  екпінмен  ай- 

тылуында  ғана.

Ал  енді  ды бы сты қ  құрамы  тепе-тең  емес, 

бірақ  буындары  бір  оңкей  дауыстылармен  ке- 

летін создердің айтылу ерекшелігіне  назар ауда- 

рар  болсақ  та,  дәл  жоғарыда  әңгімелеп  откен 

жай байқалады.  М эселен, ша-ма-ла деген етістік 

создің  үш  буыны  да  а дауыстысының  қаты сы - 

мен жасалған,  алайда екпін тұрғысынан бұл бу- 

ындардың  айтылуында  біркелкілік  ж оқ,  екпін 

соңғы  -ла буынына түскен, сондықтан ол создің 

біры ңғай а дауыстысымен  келген  озге  буында- 

рынан созылыңқы, әрі котеріңкідауыспен тегеурінді 

айтылған.

Б у ы н д а р д ы ң   іш ін д е гі  д а у ы с т ы л а р д ы ң  

түрліше болуы да, біроңкей болуы да әбден  ықти- 

мал,  бірақ  дербес  мағы налы  соз  атаулы  еш қа- 

шан екпінсіз айтылмайды.  Мысалы: Қолынакам- 



шысын үнсіз ғана алды да,  касындағы карашала- 

рына  суык  қабакпен  “эзірлен ”  деген  емеурін 

білдірді (Әуезов).

'Ф онетикалы қ тұрғыда соз екпіні тегеурінді 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   230   231   232   233   234   235   236   237   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет