Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


б,  у) де қос ерін дауыссыздар, ал:  -ып,  -іп



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет205/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   201   202   203   204   205   206   207   208   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
б,  у) де қос ерін дауыссыздар, ал:  -ып,  -іп жұрна- 

ғы ндағы   дауыстылар  (ы,  і)  -  езулік.  Сонда әлгі 

созформалардың  екінші  буындары  -бып,  -біп 

болмай,  -уып,  -уіп  (айтылуы  -уұп,  -уүп) болаты- 

ны  қос  еріндіктің  (б  және  п)  арасында  езулік 

дауыстыны айту қиындыққа түседі де,  ал у езулік 

қы саң дауыстыларды  (ы,  і)  еріндікке  айналды- 

рады (жоғарыда айтылды), сөйтіп айтуды жеңіл- 

детеді.  Бұған мынадан да коз жеткізуге болады, 

етістік  оп,  оп  көсемше  формада  об-үп  (оп-ып), 



өб-үп  (оп-іп)  болады  да, п  ұяң  б-мен  алмасады. 

Өйткені мұнда түбірдегі еріндіктер  қосымш ада- 

ғы   қысаңдарды  еріндік етеді,  сон ды қтан у-ды ң  

қажеті  жоқ.

Ж алпы  қазақ тілінде  қос  еріндіктердің ара- 

сында қысаң езулік дауыстылар айтылмайды екен 

деген  ұғым тумауға тиіс. Дұрысы, тілімізде: бып, 

біп,  пып, піп тіркесімдері  морфемалар жігінде де 

ұшырайды: қабы-п, қарбы-п, тбі-п, жібі-п, шарпы- 



п, тарпы-п, желпі-п, серпі-п. Мәселе соз соңында- 

ғы п ж әне  оған -ып,  -іп ж ұрнағы ны ң жалғануы 

ж айы нда  болып  отыр.  Егер  осы жап,  тап,  теп, 

сеп етістіктеріне  -ыс,  -іс,  -ыл,  -іл  сияқты   соңы 

п-ға аяқталмайтын  қосымша қосылса,  қалыпты 

алмасуды көрер едік: жап - жаб-ыл, жаб-ыс, жаб- 

ық,  жаб-арт.б.

Сонымен  бып,  біп  тіркесіндегі  езулік  ы,  і 

дыбыстары түбірге  қатысты  болса бір басқа,  ал 

қөсымшада болса,  екінші бір жағдайды  көреміз.

Көсемше  (-ып,  -іп,  -п)  фөрмалы  негізгі етіс- 

тікке жібер көмекші етістігі тіркескенде  қатаңп- 

ның ұяндануы заңды: жазыбжібер (жазып жібер), 

ашпыбжібер  (айтып  жібер),  санабжібер  (санап 

жібер),  оқүбжібер (оқып жібер), көрубжібер (көріп 

жібер), үрүбжібер (үрып жібер).

Қарапайым сөйлеу тілінде бұдан басқа айту 

да кездеседі:

а) 


әлгіндей  бунақта  қатаң  п  және  көмекші 

етістіктің құрамындағы  қы саң і дыбысы мүлдем 

түсіп  қалады: айтыжбер (айтып жібер),  оқүжбер 

(оқып жібер),  қаражбер (қарап  жібер),  санажбер 

(санап жібер), сауүжбер (сауып жібер),  теуүжбер 

(теуіп жібер);




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   201   202   203   204   205   206   207   208   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет