Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет189/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   185   186   187   188   189   190   191   192   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
да,  де,  та,  те...

Не істейін? Не /шес/7/?дегенді тез айтқан- 

да,  нестейін? неш есіңі-ге  жуықтайды.  Элизия 

бөйы нш а, ністейсің,  нііиесің бөлу керек еді.  Бұл 

не сөзінің  жөйылуына  алып  барады.  Ал  не ал- 

дыңі  -  деген  нелдің,  налдың емес,  тек  неалдың 

бөлады.  Я ғн и   бір  буынды  атауыш  сөз  (не)  өз 

айтылымын сақтайды. Ал шылаудың жөні бөлек. 

М әсел ен ,  ж азы пт алды   (ж азы п   та  ал д ы ), 



тұрыптішті (тұрып та ішті), жатыптішті (жа- 

тып та  іш ті), мыспекен  (мыс  па екен).

Қ азақ тілі тұрғы сынан  редукцияны  қысаң 

дауыстылардың  әлсіреп,  көмескі  айтылуы  деп 

түсіну керек.  О рф өэпиялы қ сөздіктерде өндай 

дауыстылар түсіріліп  (шартты белгімен) жазы- 

лады: дэр ‘гер, қат ‘нас, тэж‘рибе, аң ‘зақ, ад ‘раңдау, 

бад‘рақ, ед ‘реңдсу, и ‘рім, қас ‘рет, эісұд‘рық, коб‘рек, 

жұм ‘лу, кок ‘рек, түк ‘рік, мэк ‘рүк, құд ‘рет т.б.

Метатеза (гр. орын ауыстыру)  - сөз ішіндегі 

ды & ы старды ң  не  буы н дарды ң   өзара  өры н 

ауысуы.  Бұл  -  айтуды  жеңілдетуден  туатын 

құбылыс.


Қазақ тілінде  қатар келген пк,  пқ дыбыста- 

ры  кп,  қп  түрде  өрындарын  ауыстырып  айты- 

лады.  Мәселен,£ж/о?,  тепкі, тепкішек,  шапқыла, 

түпкір, эпкел түрде жазылатын сөздер айтуда экпе, 

текпі,  текпііиек,  іиақпыла, түкпір түрде де кезде- 

седі.  Бұлай айту ауа жолына орналасқан сойлеу 

мүш елерінің  жұмысын  жеңілдетеді.  Сөдан  да 

өкпе (опке),  орекпі (орепкі), секпіл (сепкіл),  қақпа 

(қапқа), қакпан (қапқан), қақпақ (қапқақ), кэкпір 

(кэпкір) сөздері айтылуына орай жазылады.

С ондай-ақ, мегде, м ең зеболып жазылатын 

сөздерл^езгетүрінде де  кездеседі.Лг/шлусөзінің 

айлану бөлып айтылуы да метатеза құбылысы- 

на жатады.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   185   186   187   188   189   190   191   192   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет