Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет151/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   147   148   149   150   151   152   153   154   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
66

ФОНЕТИКА

Сөз  іш інде дауыстылардың тіркесе  алмауы 

түркі  тілдеріне,  әсіресе,  қазақ  тіліне  тән  ерек- 

шелік.  Сөйлеу  мүш елерінің  үнемді  қы зметіне, 

үндестікке  негізделген  қазақ тілінде артық буын 

мен дыбыстар  болмайды.  Бір  бунаққа еніп,  бір 

ы рғақ,  екпінм ен айтылатын  сөз бен  сөздің ара- 

сында да осындай заңдылық кездеседі.  Бунақта- 

ғы  (тіркескен)  сөздердің алдыңғысы дауыстыға 

аяқталып,  кейінгісі дауыстыдан басталып жазы- 

лады: ала  ат,  қара  ала,  қолға  алды,  қолы үзын, 

басы айналды,  аяғы ауырды,  игі іс,  тірі өлік,  алты 

ай, алты үй, екі ешкі, екі үйрек. Бұлар: алат, қара- 

ла, қолғалды, қолүзын, басайналды, аяғауырды, игіс, 

тірөлік,  алтай,  алтүй,  екешкі түрінде айтылады 

да,  алды ңғы   создің  соңы ндағы   дауысты  түсіп 

қалады.  М ұндай  ж ағдайда  алды ңғы   сөздің  со- 

ңындағы дауыссыз дыбыс жылысып,  келесі сөздің 

құрам ы на  енеді.  Олай  болатын  себебі,  бір  бу- 

наққа енген  сөздер тұтасып,  бір сөз сияқты   бу- 

ындалады,  ал  буын  -  сөз басында болмаса, дау- 

ыстыдан басталмайды.

Ж ы лы сқан дауыссыз жаңадан  көрші болып 

жатқан дауыстылардың ыңғайына қарай әр түрлі 

реңге  (аллоф он)  ауысады.  Мысалы: а л-т а л-м а  

(алты алм а),  ал-т ә-йел (алт ы эйел),  ал-т еш -кі 

(алты ешкі),  ал-т о-рақ (алты орақ),  ал-т ө-рүк 

(алты орік), ал-тү-рү (алтыүры), ал-тү-кү (алты 

үкі), ал-ты-лақ (алты лақ), ал-ті-шік (алты ішік). 

Енді осы  сөздерді жеті сөзімен тіркестіріп  айтып 

көрейік\ Ж е-тал-ма, же-тә-йел,  же-теш-кі, же-

Сонда дауысты-дауыссыз тіркесінен  пайда 

болған барлы ғы  83  сөз бұл  күнде)тілімізде  қол- 

даныста бар^Олар  (алфавит бойынша):аз,  ай,  ақ, 



ал, аң, ап, ар, ас, ат, ау, аш;әз, эй, эк, эл, эм, эн, эр, эу; 

ез, ей, ек, ел, ем, ен, ец, еп, ер, ес, ет, еш;оз, ой, оқ, ол, он, 

оң, оп, ор, ос, от; оз, өй, ок, өл, өн, өп, өр, ос, өт, өш; үқ, 

үл, үн, үр, үт, үу; үз, үй, үк, үн, үп, үр, үт, үу, үш; ыз, ық, 

ым, ың, ыс, ыт; із, ій, іл, ім, ін, іс, іш.

Кесте дауысты-дауыссыз тіркесін  нақты та- 

нуға  мүмкіндік  береді.  Әр  дауысты-дауыссыз 

тіркесінен  19  соз  жасалмайтыны  аны қ  болды.



то-рақ, же-то-рүк, же-тү-рү, же-тү-кү, же-ты- 

лақ, же-ті-шік.

Бұл жерде алты,  ж е т/с ө зд е р ін ің  құрамын- 

дағы  т  ф он ем асы н ы ң   д ы бы сты қ  болмы сы н 

кейінгі сөздің бас дауыстысы айқындайды.

Айту  (орфоэпия)  бұзыла  бастаған  қазіргі 

тұста бунақтағы  мұндай сөздердің кірікпей,  бас- 

басына айтылуын  норма деп  қарауға болмайды.

Қазақ  тілінде  дауыстылар  араға  дауыссыз 

дыбыстар салмай, өзара тікелей тіркесе алмайды. 

Кейде  өлеңнің  буын  саны  үшін  сөз  бен  сөздің 

арасында  қатар  келген дауыстыларды түсірмей 

сақтап айту керек болады. Алайда бұл тіркес бола 

алмайды.

Олай  болса,  дауыстылардың  тіркесі  көрші 

буындардың  тіркесі  болып  шығады  да,  буын- 

дардың өзара үндесуі (тіл үндестігі, ерін үндестігі) 

оз алдына қарастырылады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   147   148   149   150   151   152   153   154   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет