Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  “Динамикалық”  сөйлемді  тізбекті  күрделі



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1278/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1274   1275   1276   1277   1278   1279   1280   1281   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
5.2.6.  “Динамикалық”  сөйлемді  тізбекті  күрделі 

синтаксистік түтастық

Спорт  шебері батылырақ  қимылдап  алга  шық- 

ты.  Кіші-гірім  чемодандай бір тасты жерден қопа- 

рып  алды  да,  аягының  астына  қойды.  Арнаулы  са- 

гатқа  қарап  уақыт  белгіледі.  Содан  соң  әлгі  тас- 

ты  уңгірге  домалатып  жіберді.  Әлден  уақытта 

буларга  куңіренген  дауыс  жетіп,  сол  қолды  ала 

айнала  алыстап  барып,  семді.  Тастың  қаншалық- 

ты  жылдамдылықпен  төмен  тусетінін,  дыбыс- 

тың секундына қанша журетінін физикадан білетін 

спорт  шебері  зындан  тереңдігін  қиналмай  шыгар- 

ды.

-  Бес  жуз  метр.  Шамамен...

-  Ух,  бес  жуз?!

-  Оң  қолга  сала  журуіміз  керек.

Бізге  жеткен  дабыстың  солга  ойысып  барып 

семгені  тусінікті  болар...  Жігіттер  оңга  да,  солга 

да  тас  лақтырып  коріп  еді,  спорт  шеберінің  жо- 

рамалы  дурысқа  шықты  (Шаймерденов).

Бүл  -  жеті  жай  сойлем  мен  үш  қүрмалас 

сөйлемнен  қүралған  күрделі  синтаксистік  түтас- 

т ы қ .  А л ға ш қ ы   с о й л е м   б ір д е н   қ и м ы л ғ а  

кіріскендікті  білдіреді  де,  әрі  қарай  дамуды  та- 

лап етеді.  Шынында, бүдан кейін спорт шеберінің 

қимылының  даму  жайынан  хабардар  боламыз. 

Соңғы  сойлемнің  қорытушы  екені  дау  туғызбаса 

керек.

*  *  *


Күрделі  синтаксистік  түтастықты  қүрайтын 

сойлемдердің  бір-бірімен  осындай  екі  түрлі  - 

тізбекті  және  параллель  -  байланысы  болатын- 

дығы  күмәнсыз.  Дегенмен  де,  тілдің  фактісіне 

қараған да,  күрделі  си н такси стік  түтасты қты  

қүрайтын сойлемдердің тек қана бірыңғай тізбекті 

байланыста  немесе  тек  қана  бірыңғай  параллель 

байланыста  болады деу,  демек,  бүдан  ауытқушы- 

лы қ  болмайды  деп  кесіп  айту  қателікке  үрын- 

дырары  да  рас.  Н ақты рақ  ай тқанда,  күрделі 

синтаксистік  түтастықта  сөйлемдердің  әлгі  екі 

байланысының  араласып  келе  беретін  жайлары 

да  бар:

Кейде  ақынның  балалыгына  таң  қаларсың, 

кейде  ақынның  даналыгына  таң  қаларсың.  Ақын  - 

қыран,  қияга  да  қонады,  ақын  -  адам,  далага  да 

қонады.  Ақын  бойын  да  жасыра  алмайды,  ойын  да 

жасыра  алмайды.  Ақын  жаны  оңай  жараланады, 

оңай  жазылады,  емі  көп.  Ақын  журегіне  кек 

турмайды.  Кек  турса,  қақ  турганы.  Қақ  турган 

журек  -  тот  басқан  асыл,  енді  одан  берекелі  ун 

шықпайды.  Ақын  -  заман,  бір  кундік  те  емес, 

бугіндік  те  емес.  Оның  кешегісі  -  бугінгісі  - 

ертеңдік.  Ақын  бойына  адамгершілік  қана  жара- 

сады.  Екеуінің  біріне  ақау  туссе,  алдымен  ақын- 

дық  өледі...  (Мүсірепов).

Бүл  -  сегіз  қүрмалас  сөйлем  мен  екі  жай 

сөйлемнен  қүралған  күрделі  синтаксистік  түтас- 

тық.  Алғашқы  төрт  қүрмалас  сөйлем  өзара  па- 

раллель  байланысса,  одан кейінгі  үш  сөйлем  бір- 

бірімен  тізбектеле  байланысқан.  Сегізінші,  то- 

ғызыншы сөйлемдер параллель байланысса, онын- 

шы  сөйлем  мен  тоғызыншы  сойлем  тізбектеле 

байланысып  түр.

Айта  кететін  бір  жай,  бүл  сөйлем  түрлерінің 

қайсы сы ны ң  тілімізде  ерте  пайда  болғандығы 

жонінде.  Біздіңше,  ізбе-ізділік  байланыс  түріне 

қарағанда,  теңбе-тең  байланыс  түрі  бүрын  пайда 

болған.  Олай  дейтініміз  -  қазақ  ауыз  әдебиетінің 

көптеген  шығармалары,  фольклор  үлгілері,  ма- 

қ а л -м ә т е л д е р ,  ж ү м б ақ -ж аң ы л тп аш тар   түтас 

күйінде  теңбе-тең  байланысқа  қүрылған.

К ү р д е л і 

с и н т а к с и с т ік  

т ү т а с т ы қ т а р  

синтаксистің  де,  стилистиканың  да,  әдебиетта- 

нудың  да  нысаны  бола  алады,  себебі  күрделі 

синтаксистік түтастықтарда сөйлемнен тыс жердегі 

байланыстардың  сыры  ашылады.

К өркем   ш ы ғарм а  қүры лы м ы н да  күрделі 

синтаксистік  түтастықтар  бір  оқиғадан  екінші 

оқиғаға,  бір  баяндау  планынан  басқасына  отуді 

үйымдастырып  отыратын  стильдік  амал  ретінде 

пайдаланылады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1274   1275   1276   1277   1278   1279   1280   1281   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет