Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1271/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1267   1268   1269   1270   1271   1272   1273   1274   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
КҮРДЕЛІ  СИНТАКСИСТІК ТҮТАСТЫҚ

741

Жастардың  еңбек  тәрбиесін  күшейту,  оларды 

өзекті  жылдың  және  түтасынан  бесжылдықтың 

жоспарларын  орындауга  жүмылдыру  мақсатында 

комсомол  үйымдары  социалистік  жарыс  барысы- 

на үшқыр басшылық жасасын,  оның мүмкіндіктерін 

жас  адамдардың  бойында  еңбекке  коммунистік 

көзқарас  тәрбиелеу,  екпінділік  пен  жаңашылдық 

дәстүрлерін,  “Арамызда  бірде-бір  артта  қалушы 

болмасын”  қозгалысын  дамыту  үшін  белсендірек 

пайдалансын.  Еңбек  бәсекесінің  ықпалын  артты- 

рып,  жариялылыгын,  озат  тәж ірибені  енгізу 

мүмкіндігін  қамтамасыз  етсін.  Социалистік  жа- 

рыс  жеңімпаздарын  анықтаганда,  еңбек  және 

өндіріс  тәртібінің  жагдайын  негізгі  бір  көрсеткіш 

ретінде  қарастыратын  болсын  (“Лен.жас”).

Алғашқы  екі  сөйлем  бір-бірімен  социалистік 



жарыс  тіркесінің  орнына  қолданы лы п  түрған 

оның  сілтеу  есімдігі  арқы лы ,  үш інш і  сөйлем 

бүлармен  еңбек  бәсекесінің  деген  сөз  тіркесі  ар- 

қы л ы ,  төр тін ш і  сөйлем   социалист ік  жарыс 

тіркесінің  қайталап  қодданылуы  арқылы  байла- 

нысып  түр.

Публицистикалық  стильге  тізбекті  күрделі 

синтаксистік  түтастықтың  компоненттерінің  бірі 

сөзді  қайталау арқылы  емес,  қайта,  сол  создің  әр 

түрлі  синонимдерін  қолдану  арқылы  байланы- 

суы  тән,  себебі  мүндай  синонимдік  байланыс 

а й т ы л а т ы н   о й д ы ң   әр  тү р л і  э м о ц и я л ы қ -  

экспрессивтік  реңктерін  ашып  көрсетеді:



Қүрама  Штаттар  Ауганстанды  химия  қару- 

ын  сынайтын полигонга  айналдыргысы  келеді.  Олар 

басмашыларга  химиялық  гранаталар  беруді  көбей- 

те  түскен,  американ  нүсқаушылары  Пакистанның 

территориясында  орныгып  алган  контрреволюци- 

ялық  ауган  сілімтіктерін  тагылық  қаруларды  қол- 

дану  әдістеріне  жедел  қарқынмен  үйретуде,  бүл 

қаруды  Пентагон  Въетнамдагы  согыс  кезінде  пай- 

даланган  болатын  (“Лен.жас”).

КөрГі*  отырғанымыздай,  басмашылар,  ауған 



сілімтіктері  немесе  химиялық  гранаталар,  тағы- 

л ы қ  қару  деген  сөздер  қолданылған.  Тізбекті 

күрделі  синтаксистік  түтастықтың  көркем  әде- 

биетте  жүмсалуының  озіндік  ерекшеліктері  бар.



Кең маңдайлы,  келтемүрынды,  адырақ көзділеу, 

қою  қара  кірпіктері  сәл  қайқиып  түратын,  шал- 

қақтау  біткен  денесі  кеп-кесек  қара  бала  тым 

тентек  болды.  Таңның  атысы,  күннің  батысы 

дамыл жоқ,  сирақтары жарьиіган,  қап-қара,  қашан 

көрсең  де  көйлегінің  не  бір  жеңі  жоқ,  не  омырауы 

даладай,  бой-бой боп,  өмірі алыс-жүлыс,  жүгіріспен 

өтеді.  Ол  өіи  балаларымен  кездесе  кеткенде-ақ 

кимелеп  жақындай  беріп,  жүдырыгын  түйіп,  оң 

қолын  оңтайлай  бастайды.  Бірақ  шап  етіп  төбе- 

лесе  кетпейді,  тобелестің  баласын  әбден  қызды-

рып,  тобелесе қалса,  қаша жонелетіндей етіп  ала- 

ды.  Ойткені  оның  тіп-тік  қараган  көзіне  өзінен 

үлкен  балалар  да  шыдай  алмай,  тая  беретін  еді. 

Ал  төбелеске  бір  қол  қойса,  төбелесті  нашына 

келтіріп  аяқтаган  емес:  омірде  бір  баланы  түйіп 

қалып,  не итеріп  қалып қаша жонелген емес,  тобе- 

леске  асықпай-саспай  кіріседі  де,  не  дымы  қүрып 

жеңіліп,  не  қызыл  жон  қып  жеңіп,  ендігәрі  бет- 

теместей  қылып,  үрып-жыгып  тынады.  Киіктің 

асыгындай  шымыр,  намысқор,  ойын  қүмар,  дос 

жанды,  сенгіиі,  жайдары  бала,  аты  -  Амангелді 

(Мүсірепов).

Мүндағы  алғашқы  екі  сойлем  басқы  бөлік 

болып  табылады.  Одан  кейінгі  сөйлемдер  бүлар- 

мен ол,  бірақ,  ойткені,  ал  создерінің әр сөйлемнің 

басында  келуі  арқылы  байланысып  түр.  Соңғы 

сөйлем  -  қорытушы  бөлік.

Тізбекті  күрделі  синтаксистік  түтастық  ал- 

ғашқы  сойлемнің,  яғни  маңызды  рөл  атқарып 

түратын басқы бөлігінің түрлеріне  қарай бірнеше 

топқа  ажыратылады.  Олар  -  алғашқы  сөйлемі  бас- 

тауыштан  басталатын  күрделі  синтаксистік  түтас- 

тық;  алғашқы  сойлемі  баяндауыштан  басталатын 

к ү р д е л і  с и н т а к с и с т ік   т ү т а с т ы қ ;  а л ғ а ш қ ы  

сөйлемнің баяндауышы зат есімнен болған күрделі 

синтаксистік  түтастық;  алғашқы  сөйлемі  толық- 

тауыштан  басталатын  күрделі  синтаксистік түтас- 

ты қ ; 


“д и н а м и к а л ы қ ” 

с ө й л ем д і 

к ү р д е л і 

синтаксистік  түтастық.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1267   1268   1269   1270   1271   1272   1273   1274   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет