Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1232/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1228   1229   1230   1231   1232   1233   1234   1235   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
716

СИНТАКСИС

ңар  болмайды.  Сондықтан  оған  күрделендіруші 

компоненттер соңынан жалғанады.  Ондай сөйлем- 

дер  көптеген  мезгілдес  у ақи ғал ар д ы ң   басы н 

біріктіріп  айтудан  туындайды.  Сабақтас  сөйлем- 

дерде  аш ық  қүрылымды  болатын  сөйлемнің  ба- 

ғыныңқылы  сыңарлары  болғандықтан  күрделе- 

ну  салаластағы  сияқты  сөйлемнің  соңынан  емес, 

ортасынан  жүреді.  Сатылы  бағыныңқылы  сабақ- 

тастардың кез келген сыңарымен басыңқыны ғана 

бөліп  алып,  қалыпты  сабақтас  жасауға  болады.

Мезгілдес  салалас  сөйлемдегі  күй-ж ай  бір 

мезгілде  немесе  белгілі  бір  уақытқа  байланыссыз 

жалпылық  дәрежеде  өтіп  жатса,  іліктес  салалас 

сөйлемдерде  соңғы  сыңардағы  іс-әрекет алдыңғы 

сыңардағы іс-әрекеттегі мезгілге, уақытқа тікелей 

байланысты,  соған  іркес-тіркес  болып  жатады. 

Мезгілдес  салаластың  сыңарлары  мағына  жағы- 

нан  бір-біріне  тәуелсіз,  тең  дәрежеде  жүмсалса, 

іліктес салаластың сыңарларының арасында мағы- 

налық  тәуелділік  байқалады.  Бүл  жағынан  соңғы- 

сы  сабақтаса  байланысқан  бағыныңқы  қүрылым- 

дарға  үқсас  келеді.  Тіпті  оларды  бір  мағынаны 

берудің әр түрлі тәсілдері ретінде де  қарауға  бола- 

ды.  Ол  табалдырықтан  аттай  берді де  (беріп),  есік 

алдына  қалт  етіп  тура  қалды  (Н үрш айы қов). 

Жалма-жан  қоя  қойды  да  (қойып),  апасы  жаққа 

қүлақ  салды  (Аймауытов).  Бірақ  бүнда  себеп  ба- 

ғыныңқылардай  себептік  мән  бүзылмай  түрмай- 

ды.  Салалас  сөйлемдердің  сыңарлары  арасындағы 

мезгілдік мән  сабақтасқа  айналдырғанда  амалдық 

қатынасқа  өтеді.  Бүдан олардың себептік қатынас- 

ты  білдірудің  салаластағы  ж әне  сабақтастағы 

тәсілдері  сияқты  бірдей  еместігін  байқаймыз.

Сабақтас  сөйлемдердің  арасындағы  мезгілдік 

қатынастың  әр  түрлі  болып  келуіне,  оны  қүрма- 

ластырушы  тәсілдердің  айтарлықтай  әсері  бола- 

ды.  М әселен,  -ган  кезде,  (-ганда)  тәсілімен  са- 

бақтасқан  мезгіл  бағыныңқылы  сабақтастардағы 

мезгілдік  қатынас  ган  соң  тэсілімен  сабақтасқан 

мезгіл  бағыныңқылы  сабақтастардағы  мезгілдік 

қатынасқа  қарағавда  өзгешелеу  болады.  Мыса- 

лы:  Кеңсеге  жақындай  бергенде,  жүрт  топырлап 



алдарынан  шықты.  Келіні  қайтадан  жүмысына 

кеткен  соң,  науқас  пысылдап  үйықтайын  деді 

(Кекілбаев).  Кезде,  соң  демеулерінің  негізгі  лек- 

с и к а л ы қ   м ағы н асы   с а б а қ т а с   сө й л ем д ер д егі 

уақиғаның  бір  мезгілівде  және  әр  мезгілде  өтуін 

көрсетіп,  сондай  мағынаны  берудің  негізгі  тәсілі 

болып  түр.

Бір  м езгіл дес  сө й л ем д ер : 

Күн  сайын 

таңертеңгі  иіай  үстінде  газет  қараганда,  ішінен 

соның  атын  іздейді  (Кекілбаев).  Күнікейлер  жүпар 

иісін  аңқытып,  жайнап,  саусылдап  кіріп  келгенде, 

бәрі  бастарын  көтеріп,  көсілген  аяқтарын  жинап 

алды  (Аймауытов).

Әр  мезгілдес  сөйлемдер:  Күн  батыс  беттегі 



қара  дөңге  кеткен  соң,  екеуі  шоңқиып  жол  үстіне 

отыра  кетті.  Дайыр  нагашымның  мойнын  әжем 

босат қан  соң,  анам  енді  қона ққа  жабысты 

(Кекілбаев).  Қызыл  қүдықтан  көшіп,  Әулиетас- 



тың  дөңінен  асқан  соң,  қарсы  алдыңнан  жарқы- 

рап  Майсор  көрінеді  (Аймауытов).

Көсемше  жүрнақтары  бір  мезгілдес  және  әр 

мезгілдес қүрылымда келетін сабақтастарды қатар 

жасай  береді:  Осы  кезде  біреу  залдың  есігін  ты- 



қылдатып,  жүрттың  сыңайы  соган  ауады  (Май- 

лин).  Бүл  кезде  орданың  есігі  ашылып,  ояз  болыс- 



пен  қатар  табалдырықта  түрган  (М үртаза). 

Косемшенің -п түлғасы арқылы қүрмаласқан бүл 

сөйлемдер  бір мезгілдес  сөйлемге жатады.  Сабақ- 

тастың  ондай  мағы налы қ  қүрылымда  келуіне 

көсемше  ж үрнақтары ны ң  әсері  болып  түрған 

жоқ,  бағыныңқыдағы  мезгіл  мәвді  кезде  сөзінің 

ықпалы болып түр.  Көсемшенің -п түлғасы мезгіл 

бағыныңқылы  сөйлем жасаудың  негізгі төл тәсілі 

емес,  кейіннен  қалы птасқан  қосымш а  жанама 

тәсілі.


С онды қтан  бүндай  тәсілм ен  сабақтасқан  

мына  бағыныңқы  сөйлемді  жоғарғылардан  бөлек 

екендігін  байқау  үшін  әр  мезгілдес  мағынаны 

білдіретін  ган  соң  тәсілімен  айтып  көру  керек. 



Ол  жылқыны  сойып  болып  (ган  соң),  бүлақ  жага- 

сына  тастаган  ішек-қарынды  іздеді  (Шәріпов).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1228   1229   1230   1231   1232   1233   1234   1235   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет