Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1211/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1207   1208   1209   1210   1211   1212   1213   1214   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
700

СИНТАКСИС

4.2.2.8.  Телінбе  компонентті  іргелес  салалас 

қүрмалас  сөйлемдер

Тедінбе компонентті іргелес салалас сөйлем- 

дерді  мына  грам м атикалы қ  белгілерін  ескеріп, 

жеке  грамм атикалы қ-семантикалы қ тип ретінде 

даралаймыз.

1.  Бұл  конструкцияны ң  құрам ы на  бірінші 

сыңар болып екі  негізді компонент қатысады да, 

екінш і  ком понент  толы мсы з  құрылым  түрінде 

қаты сады. Немене бү,  куыршақ ойнайтын кыз ба 

едің сен,  шешеңнің касынан шыкпайтын! (Әуезов).

2.  Толы м сы з  құры лы м   екі  негізді  сөйлемге 

телініп, соған грамматикалық, семантикалық жа- 

ғы нан  байланы сы п  тұрады.  Ағайын,  т уған  деп 



қайтесің,  бүларға алаңдап (Мұратбеков).

3.  Толымсыз  құры лы мны ң телінуі  құрмалас 

сөйлемнің интонациясынан көрініп тұрады. Телін- 

бе  компонент қы сқа паузамем белініп айтылады. 

Телінбе компонент көбіне тұр^аусыз сәйлем мүшесі 

қалпында  керінеді.  Бүл  кайсың-ей,  жеті  түнде. 



...Мен  болсам  отырысым  мынау,  өрттен  қалған 

ағаштай (Тарази). Мені койшы, жаман шалды^

Телінбе ком понент негізгі сөйлем  құралып, 

айтылып кеткен соң барып, сөздің қосымша жал- 

ғасы тәрізді хабарды  келтіреді.



Қасенмен қосылдым.  Қасенге омірлік жолдас 

болдым.  Бір үлымыз бар, Қасеннің аузынан түскен- 

дей (М айлин).  Ойын көріп,  сергіп-серпілген күнім 

болды  м а,  кайт а  өзің  менен  үрланып  кино  көрер 

едің,  онда да айында,  жылында (Бокеев).  Ермек- 

байың  кім ,  ж аным?  -  Бухгалтердің  баласы  ше, 

әскерден келген! (Жұмаділов).

^^^рретгінбе  ком п он ен т  негізгі  сөйлем нің  бір 

м^ш есінің  қайталануы  ретінде да қалыптасады. 

Ол  мүше өзін анықтайтын,  пысықтайтын сездер 

қатыстырып  қайталанады.

Май  топыракка  токылдап  тиген  түяктан 

осындай  алдамшы  дыбыс  шығады,  ат  түяғына 

кигіз  орап  шапқандай  түйық  дыбыс.  Күләш  өзі 

әннен жаралған бір жан еді, әннен ғана,  таза онер- 

ден  ғана  (М үсірепов).  Тау басын  аппак  шық  ба- 

сыпты,  кіршіксіз,  шыңылтыр,  таза  таңғы  шық 

(МұратбековШ

/Телінбе  ком понен т  негізгі  сөйлемдегі  бір 

мүціені  айқы ндап  атап,  соны ң  баламасы  ретін- 

дегі сөзден  құралады. Екеуміздегі сауын сиырлар- 

дың саны бірдей,  жүз елуден (М ұратбеков).  Соны 

шақырмағын,  Токжігітті.  ...Жүрейік былай та- 

ман, ағаңа!(Тарази).  ^

Телінбе  компонентті  іргелес салалас сөйлем- 

дер спонтанды^стихиялы түрде  құралған  (құра-

мы түгелденіп, жүйелі тұлға ретінде қалыптасты- 

рып айтылмаған) создің көрінісі ретінде қалыптас- 

қан.  Бірақ бүгінгі тілімізде ол сөзге түрлі стильдік 

(коммуникативтік) өң беретін конструкцияға ай- 

налады.  Көркем сез шеберлері бұл конструкция- 

ның потенциялын жақсы пайдаланып жүр.

1.  Конструкция  сөзді  эм оциялы   етіп  хабар- 

лауға жұмсалып жүр.  Бұл әсіресе  негізгі компо- 

ненттің баяндаушысы ретіндегі аффектілі сөздер 

жұмсалған сөйлемдерде аны қ байқалады.

Отырысы  м ы нау,  ом алы п  (М ай ли н ).  Не 

көретіні  бар,  м а л  болса  анау,  қотанда  жатқан 

(Н ұрм анов).  Шілденің  ыстығы  мынау,  даланың 



ербең етер жәндігін жым-ж ылас жүтып  қойған 

секілді (Бокеев).

2.  Сөйлемді шұбалаңқы етпеу үшін оны сег- 

менттеу амалы ретінде қызмет етеді.

Ол біздің келін ғой,  келі түйіп жатқан (“Жас 

алаш ”). Күшіңдімынауыңа қъиісаңшы, көзіңді ағар- 



тып ;жу/?ге«(Жансүгіров). Білсең,  бүл анадан ту- 

ғалы   теңіз  кешіп,  тар  сүйретіп  жүрген  кісілер, 

теңіздің астын атының басындай білетін (Нұрпейі- 

сов).


Қазіргі  қазақ  тіліндегі  іргелесіп  байланысу 

амалы  -  ж аңаш а  қалы птасқан  амал.  Құрмалас 

сойлемнің қалыптаса бастаған кездегі іргелестік- 

тен бұл жүйе түгелдей ботен. Өйткені бүгінгі ірге- 

лес салалас және олардың құрылу амаддары кейін 

пайда болған коммуникативтік талаптарға қы з- 

мет етеді.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1207   1208   1209   1210   1211   1212   1213   1214   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет