Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Айқындауыштық  қатынасты  білдіретін



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1209/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1205   1206   1207   1208   1209   1210   1211   1212   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.2.6.  Айқындауыштық  қатынасты  білдіретін 

іргелес  салалас  қүрмалас  сөйлемдер

Іргелес салалас сөйлемнің бірінші компоненті 

оқиғаны , құбылысты жалпылау мағынада хабар- 

лайды да,  кейінгі компоненттер оны  айқы ндай- 

ты н,  саралайтын  оқиған ы   (оқиғаларды ),  құбы- 

лысты  (құбылыстарды)  хабарлайды.  Осындай 

қатына£негізінде құрылған конструкция айқын- 

дауыштық қатынасты білдіретін салалас сойлем* 

деп аталады^

Акбүлак та шанағын шалкыта долданар еді. 

Долысы катты: жағасында жан сактап түрған 

тал-кайыңдарды жүлка тартып,  шымымен копа- 

рып алып, акбас толкындарына сап секіртеді (Бөке- 

ев).  Ауылдан  көріп  түрғандар  таласа  бастады: 



біреуі кажының үйінің күйеуі деді,  біреулер түбек- 

тегі күдасы деді,  ал тағы біреулер бөтен адамдар 

деді (М ұстафин).

I

Айқындауыш тық қатынасты білдіретін ірге- 

лес салалас сөйлемге тән бірнеше грамматикалық 

белгі бар.

1

.  Құрмалас сөйлемді бір тұлға ретінде тұтас- 



тыратын  интон ац и ялы қ  қалып  бар.  Соны мен 

қатар  айқы ндалаты н  компонентпен  айқындау 

компоненттің жігінде екеуінің қатысына сай  пау- 

за бар.  Бұлар -  конструкцияны ң  интонациялы қ 

белгісі.

2. Айқындалуш ы  компонент пен айқындау- 

шы  ком поненттердің  баяндауыштары  ш ақты қ 

формасы ж ағы нан бірыңғайлас болып  келеді.

3. Айқындалушы компоненттің баяндауышы 

сонша,  сондай деген аффектілі  (әсерлі)  сөздер бо- 

лып, оларды кейін тұрған  компоненгтер айқы н- 

дайды.

Оның  бүтактарының  жиілігі  сондай:  Бір  ай 

нөсер  жауса  да,  түбіне  тамбайды (Бекеев).  Би- 

канның Абай сырын жасырғыштығы сонша:  “М а- 

ғаш ка  бүгін  таңертең Абай не деді?” -  деп  сүра- 

сам,  “Е, мен кайдан білейін,  өзінен сүра ”- деп, соны 

да  айтпады (Әуезов).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1205   1206   1207   1208   1209   1210   1211   1212   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет