Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Шарттық  іргелес  салалас  қүрмалас



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1206/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1202   1203   1204   1205   1206   1207   1208   1209   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.2.4.  Шарттық  іргелес  салалас  қүрмалас 

сөйлемдер

Іргелес  салаластарды ң  қатарында  ш арттық 

қатынасты білдіруге арналған конструкциялар бар. 

Ол  конструкциялардың  құрылысы  мынандай:

1.  Бірінш і  ком поненттің  баяндауыш ы  “же- 

дел өткен ш ақ етістік + бар  ғо й ”  (айтты бар  ғой) 

типті  болып  құралады   да,  ш артты қ  қатынасты 

білдіретін  конструкция  ұйымдастырады.Л т^ш /- 



ға  ж ығылмай,  тек жараланды бар ғой, машина- 

ның тас-талқаны шығады (М ұқанов).

2.  Бірінші  компоненттің баяндауцшы  “келер 

ш ақ  есімш е  +  б ар ”  (айтары  бар)  типті  болып 

құралады да,  ш арттық қатынасты білдірётін ірге- 

лес салалас сөйлем ұйымдастырады: Қорқатыны 

бар,  қосқа неге отырады ?

Ш артгы қ конструкцияны   ұйымдастыратын 

баяндауы ш ты қ ф орм а “ келмесі бар "(болы м сы з 

формадағы  қимыл атауы  + бар) түрінде де  құра- 

лып  жұмсалады*.  Бермесің  бар,  ол  кедейді  неге 

әуре қыласың (М айлин).

3.  Іргелес  ком понеттің баяндауыш ы  “жедел 

өткен  ш ақ  +  е к е н ”  (келді екенсің),  “ есімш ъ-ған 

+  екен”  (келген  екен)  типті  болып  құралады  да, 

ш арттық  қаты насты   білдіретін  салалас  сөйлем 

ұйымдастырады.



Өкімет бер дейді екен, бересің (Майлин). Келген 

екенсің,  қондырмай жібермейміз (М ұратбеков).

4.  Бірінші компонентгің баяндауышы  “өткен 

ш ақ етістік + ба” (айттым ба) типті болып құра- 

лады  да,  шарттық  қатынасты  білдіретін  іргелес 

салалас  сөйлем  ұйымдастырылады.  Жеңгеңнің 

мінезі нашарлау.  Кесірленді ме,  құдай аулақ қыл- 

сын  (Мұхамеджанов).  Біз  осыған  жол  беріп  ал- 

дық па,  онда бітті (“Ж ас алаш ” ).

5.  Ілгері  компоненттің баяндауыш ы бұйрық 

рай  етістіктен  ж асалы п,  ш артты қ  қаты насты  

білдіретін іргелес салалас сөйлем  ұйымдастыра- 

ды. Ертең жеңсінші, не көрсетер екен саған (Мұқа- 

нов).  Осыдан  келіп  көр,  жазаңды  менен  аласың 

(Сонда).

Ш арттық қатынасты білдіретін конструкция 

құруға бұйры қ рай етістіктің болымсыз түрінен 

жасалған баяндауыш жиі жұмсалады. Колхоздың 



наны болмасыншы,  аштан өлер еді (М ұратбеков). 

...Енді Еңбек ері деген атақ әпермеңдер,  сонда бол- 

сын сөзім  (Сонда).

Бұйрық рай формасы бастапқыда келер шақ- 

ты қ  м ағы наны   білдірген,  бұйры қ  м ағы на соны 

негізге  алып  қалы п тасқан .  Ш артты қ  іргелес 

сөйлем құрауда бұйрық рай формасының бастапқы 

м ағы насы ж аңғыры п тұр.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1202   1203   1204   1205   1206   1207   1208   1209   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет