Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1185/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1181   1182   1183   1184   1185   1186   1187   1188   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
қайтерсің?),  содан  кейін  унділіктер  өздерінің  ең 

бас храмын соның іргесіндегі кішкене уйге кошіріпті 

(Ахтанов).

Сойтіп,  қы сты ры нды   қүрылымдар  негізгі 

сойлемде  баяндалатын  оқиға  желісіне  қосымша 

түсінік  не  болмаса  айқындық  кіргізу  мақсатына 

ескерту  жасап  отырады.

3.7.5.4.  Көсемше  оралымды  сойлемдер

Косемше  оралым  -  бір  субъектіге  тән  негізгі 

және  комекші  әрекеттерді  бір  сойлем  бойында 

беруде қолданылатын қүрылым.  Көмекші әрекетті 

білдіретін косемше әр түрлі мәндегі сөздерді озіне 

бағындыра  отырып,  сойлем  ішіндегі  бір  синтаг- 

маға  ие  болатын  оралымды  қалыптастырады.

Оралым  қүрам ы ндағы   косемше  екі  түрлі 

қызмет  атқарады.  Біріншіден,  есімді,  етістікті 

создерді озіне бағындырып, үйымдастырушы тірек 

соз  орнында  түрса,  екіншіден,  тиянақсыз  фор- 

масы  арқылы  оралымды  негізгі  бөлімге  бағын- 

дырып,  байланыстырушы болып түрады.  Сойлем- 

де  оралым  қүрамындағы  создер  косемше  -  үйьггқы 

создің семантикасы басым көрінетін лексика-грам- 

матикалық  түтасты қ  сияқты  қызмет  атқарып, 

негізгі бөліммен пысықтауыштық қатынаста түра- 

ды.  Оралымның  әр  түрлі  пысықтауыштық  қаты- 

наста  жүмсалуы  косемше  формасында  берілген 

етістік  семантикасымен  байланысты.

Косемше  оралым  -  айтылатын  ойды  образды 

түрде  кеңейтіп,  дәл  беру  үшін,  қосалқы  әрекет- 

терден негізгі процесті боліп,  айқындай түсу үшін 

қолданылатын  қүрылым.

Қазақ  тілінде  косемше  оралымды  сөйлемді 

жасауда  оның  басқа  формаларына  қарағанда  -п 

түлғалы  түрі  айрықш а  қызмет  атқарады  да  әте 

жиі  кездеседі.

Кәсемше  оралымды  сөйлемдер  әр  түрлі  ма- 

ғынада  ж үм салады .  -п  ф орм ан тты   косем ш е 

көбінесе  амал  мәнінде  жүмсалып,  амалдық  пы- 

сықтауыш  қызметінде  болады.  Ертеңгі  куні  он 



шақты  кісі  жолдас  ертіп,  Абай  Карамолага  ат- 

танбақ  (Әуезов).  Баласының  қолынан  ет ікт і 

жулып  алып,  есікке  қарай  лақтырын  жіберді 

(Нүрпейісов).

Амал  мәнді  көсемшелі  оралым  деп  көмекші 

етістіктің  (көсемшенің)  қатысуымен  жасалады. 



Қай  жерімнен  мін  табады  деп,  Жанбота  дала


ж л и  

с о и л е м

685

жүмысын  тасқаяқтай қагыстырып  келеді (Мүста- 

фин).


Оралымдар  мен  негізгі  сөйлемдердің  аралы- 

ғындағы мағыналық байланыстарға қарағанда, ал- 

дыңғы  бөлшек  (оралым)  түтасымен  түрып  соңғы 

бөлекте  (н еғізгі  сө й л ем д е)  х аб ар л ан ған   ой 

желісінің қалайша,  қайтып  орындалуының амал- 

дық  сипатын  білдіре  жүмсалады.

К ө сем ш е  о р а л ы м д а р   сө й л ем д егі  о қ и ғ а  

желісінің  болуы  және  оның  орындалу жайттары- 

ның  қалайш а  болудағы  алуан  түрлі  себептерін 

білдіріп  түрады:  Бақтыгүлдың  бірнеше  күн  аш 



екенін  еске  алып,  май  тыққан  көк  бауырды,  тагы 

бір-екі  кесек  майлы  етті  де  шоқтың  арасына 

жаттап  жібереді  (Әуезов).  Бір  жолы  шөлдеп 

жүрген  іиыгар  деп  аяп,  осы  екі лаққа  су бергені бар 

(Нүрпейісов).

Косемше  оралымдардың  енді  бір  тобы  өздері 

қатысты  сойлемге  мезгіл  мәнінде  жүмсалады. 

Оралымдағы  мезгілдік  мән  жалпы  сөйлем  маз- 

мүнынан,  сонымен  қатар  қүрамында  мезгілдік 

мәндегі  сездердің  жүмсалуы  арқылы  да  белгілі 

болады.  1815 жылда  Брюссель  деген  қаладан  отіп 



бара  жатып,  бір  кітап  сататын  үлкен  дүкенге 

кірдім (Алтынсарин).  Күні бойы  қорганыс  шебіндегі 

жігіттер  арасында  болып,  кешке  қарай  Шуть 

екеуіміз  Остаіиеваны аралап шықтық (Ғабдуллин).

-а,  -етүлғалы көсемше өралымдар.  Оралымды 

жинақтаушы  осындай  түлғалы  көсемшелі  сөздер 

де  сөйлем  ішіндегі  басқа  сәздермен  қарым-қаты- 

насы,  ара  салмағына  қарай  эр  түрлі  мағыналық 

белгілерде жүмсала береді.  Бүл ретте олар көбінесе 

әзі  түлғалас  көсемше  сөздерімен  тіркесе  жүмса- 

лады.  Көсемше  өралымның  осы  түрі,  негізінен 

алғанда  амал  және  мезгіл  мәндерде  жүмсалады: 



Шоқан  әкесіне  іштей  наразы  бола  жүре,  оларга 

тез  конді  (Мүқанов).  Ақмола  қаласынан  күн  ба- 

тысқа  қарай  шыга,  35  шақырым  Есіл  бойындагы 

елге  барып  түстік  (Сейфуллин).

 түлғалы  косемше  болымсыз  - ма жүрнағы 

арқылы  жүмсалып,  оралымды  сәйлемдерді  жа- 

сауға да  қатынасады.  Жау қарасын  үздірмей,  артқы 

шаңына  аралас  келе  жатырмыз  (М үсірепөв). 

-ма+й  қү ры лы сы н д ағы   косем ш е  оралы м дар 

сөйлем  ішінде  қөлданылу  ыңғайына  қарай  шарт- 

тылық  мән  де  беріп  өтырады.  Мүндайда  көсем- 

ше  оралым  негізгі сөйлемге  шарт  мәнінде жүмса- 

лып,  белгілі  бір  өқиғаны ң  орыңдалу  барысын 

міндеттеп түрады:  Жалгыз  жауды  қалдырмай,  жер 



бетінен  жоямын  (Байғанин).  Тайының  шылбыр 

тізгінінен  айрылмай,  жабыса  түрегеледі  (Әуезов).

-галы  түлғалы  көсемше  өралым.  Осындай 

түлғалы  көсемш е  өралымды  қайы ра  отырып, 

сөйлемдегі  ойдың  мезгілін  білдіре  жүмсалады. 

Осыған орай да көсемше оралым біртүгас жүмсала

келіп,  мезгіл  пысықтауыштың  сүрауына  жауап 

беріп  түрады.  Енді  Ыргызбайдың  түнгі  өрекетін 



естігелі,  Абай  қатты  қимылга  басты  (Әуезов). 

Әскерлік  қызметтен  босангалы,  шыңгысқа  қылыш- 

тан  басқа  қару  берілген  емес  (Мүқанов).

-ганша  түлғалы  косемше  өралым.  Мүндай 

көсемшелер  де,  оралым  қүрам ы нда  жүмсалып, 

көбінесе  мезгілдік  үғымды  білдіріп  өтырады. 

-ганша  көсемшесі  тек  тәуелдік  жалғауы  арқылы 

түрлене  алады:  Қызылорданың  вокзалына  кеп 



түскеніие,  Гүлнар  озін  согыс  ішіндегі  халде  сезіп 

келген  еді  (Мүқанов).  Ителгі  қазды  алып  болган- 

ша,  озіңді  әуреге  салып  болады  (Талжанов).

Сөйтіп, көсемшелер өздеріне қатысты сөздер- 

мен  біріге  жүмсалып,  өралымды  қайырып  түра- 

ды.  Мүндай  оралым  пысықтауыш  қызметін  ат- 

қарады  да,  негізгі  сәйлемде  хабарланған  оқиға 

әрекеттің  әр  түрлі  амалдық  сипатын  білдіре  қол- 

данылады.

3.7.5.5.  Есімше  оралымды  сойлемдер

Сойлем  ішіңде  қолданылу  ыңғайына  қарай 

есімше  создері  де  алуан  түрлі  қызмет  атқарады: 

бірде  атрибуттық  мәнге  ие  болса,  енді  бірде  ол 

жай  сойлемнің  баяндауышы  ретінде  жүмсалады. 

М үның  барлығы  есімшенің  әрі  есім,  әрі  етістік 

сөздерінің  орнына  жүмсала  беретін  екі  жақты 

қасиетінен  шығып  жатады.

Есімше  сөздері  жай  сөйлемнің  баявдауыш 

қызметін  атқарғаннан  кейін,  қүрмалас  сәйлем 

компоненттерінің  де  баяндауышы  бола  алады. 

Сондай-ақ  сөйлемдегі  негізгі  өй  бір  бас  мүшенің 

(бастауыштың)  тәңірегіне  жинақталса,  есімше 

сөздері  оралымды  қүрылымдарды  үйымдастыру- 

да  орталық  байланыстырушы  дәнекер де  болады.

Есімшелі  оралым  негізгі  сөйлемдегі  өқиға 

желісінің  мазмүнын  әр  түрлі  жақтан  айқывдай 

төлықтыра  жүмсалады.  Осывдай  қасиетіне  өрай 

ол  тәуелді  қүрылымдардың  тобын  қүрап,  күрде- 

ленген  сойлемдерді  жасауға  қатынасады.

Есімшелі  оралы м -күрделенген  сөйлем нің 

тәуелді бөлшегі.  Мүндай болшек негізгі сейлемнің 

қажетін  өтеу үшін жүмсалады.  Осылайша жүмса- 

лу  есімше  оралымның  негізгі  сойлемге  әр  түрлі 

мағыналық қатынаста қүралуымен айқындалады.

Есімше  оралым  негізгі  сөйлеммен  байланы- 

су  тәсіліне  қарай,  негізінен  алғавда,  екі  түрлі 

ам алм ен  жасалады:  септік  ж алғаулары  және 

комекші  (шылау)  сөздерімен  тіркесе  жүмсалуы 

арқылы.

1. 


Септік жалғаулы есімше оралымдар.  Осын- 

дай сойлемнің жасалуында есімше создері кеңістік 

қатынаста  жүмсалады.  М үның  ішінен  осіресе 

жатыс  септігінде  (-ган+да)  қолданылған  түрі  жиі





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1181   1182   1183   1184   1185   1186   1187   1188   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет