Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1177/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1173   1174   1175   1176   1177   1178   1179   1180   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
680

СИНТАКСИС

б)  д ар а  ж ән е  кү р д е л і  т ү й ы қ   етістік тер  

тәуелденіп  келіп  керек  сөзімен  тіркеседі:  Бақыт 

іздеп  нем  бар  еді,  одан  да  Қулахметті  суюім  ке- 

рек  еді  гой  менің...  (Исабеков).

в)   түлғалы  түйы қ  етістіктің  дара,  күрделі, 

тәуелденген түрлері барыс жалғауында келіп, тура 

кел  күрделі  көм екш і  етістіктерім ен  тіркеседі: 

Қараңгы  тунде жалгыз  қайтуга  тура  келді  (Есен- 

берлин).


г)   түлғалы  түйық  етістіктің  барыс  септікте 

келген  түріне  бол  етістігі  мен мумкін,  мумкін  емес 

модаль  сөздері  тіркесіп  келеді:  ...  Ал  өзіңізден  бул 

жайды  сурауга  бола  м а?  (И манж анов).  Маган 

мунда  оқытушы  болып  қалуга  мумкін  емес  еді 

(Көбеев).

2.  Ж а н а м а   ж а қ т ы   с ө й л е м д е р д ің   бас 

мүшелерінің  жасалуында  есімшелердің  рөлі  ай- 

рықша:

а)  -ган,  -ген ееімшелері жеке түрып жіктелген 



ыңғайда  келеді:  -Қ у   шунақ  шалдың  кімді  қорла- 

ганы?  (Нүрпейісов).

ә)  есімшелерге  ма,  қой,  шамалы,  шыгар,  несі 

т.б.  тәрізді көмекші сөздер тіркесіп  келеді:  -  Осы- 

мен  бәрінің  біткені  ме?  (Исабеков).  -  ...  Сондық- 

тан  айтып  қалайын  дегенім  шыгар  (Сонда).

б)  -атын,  -етін,  -йтін түлғалы  есімшелермен 



-ган  түлғалы  есімшеге  бол  етістігі  тіркесіп  келеді: 

-Оның  Марияны  унатпайтын  болганы  ма?

в )-тәу елд ен ген   есім ш елер  бар  м одалды қ 

сөзімен  тіркесіп  келеді:  Осы  сияқты  бір  ауруы 

бар  патиіаның  жайын  бурын  да  естігенім  бар  еді 

(Мүсірепов).

3.  -гы,  -гі,  -қы,  -кі  жүрнақтары  арқылы  жа- 

салған  қимыл  есімдері  кел  көмекші  етістігімен 

тіркесіп  келеді:  -  ...Менің  ешкімді  суйгім  келмейді 

(Исабеков).

Кейде  ауызекі  сөйлеуде  сирек  те  болса  тә- 

уелденген  осындай  қимыл  есімдерінің  бар  мо- 

даль  сөзімен  тіркесіп  келуі  кездеседі:  Жиналыс- 

та  осы  туралы  сөйлегім  бар  (Газеттен).

4.  Тәуелденген  есім  сөздер  жеке  түрып  та, 

әр   тү р л і  к ө м е к ш і,  м о д а л ь  м ә н д і  сө зд ер д і 

тіркестіріп  те,  кейде  үйірлі  мүше  ретінде  де  жа- 

нама жақты сөйлемнің бас мүшесін жасауға қаты- 

сады:  -  Жумысың  болмасын,  бай  өзімдікі!  (Май- 

лин).  Оны  умытуга  да  қақым  бар  гой  (Исабеков). 

Сенің  бастаган  бәлеңе көзді жумып  ере берер жай- 

ым  жоқ  (Әуезов).

5.  Қүрамында  тәуелденген  зат  есімдер  бар 

түрақты  сөз  тіркестері  түтасымен  жанама  жақты 

сөйлемнің  бас  мүшесі  болады:  ...Адамның  неге 



болсын  еті  өліп  кетеді  білем  (Бөкеев).

6.  Мына  төмендегідей  жағдайларда  сойлем 

субъектісі. мүлде  көрінбейді,  оларды  сөйлем  маз- 

м ү н ы   қ а ж е т   е т п е й д і.  С о н д ы қ т а н   м ү н д а й

сөйлемдерді  таза  “жақсыз  сөйлемдер”  деп  атауға 

болады.


а)  қимыл есімдеріне, олардың жіктелген және 

барыс  септікте  келген  түрлеріне  әр  түрлі  модаль 

мәнді  сөздердің  тіркесуі  арқылы  жасалған  жақ- 

сыз  сөйлемдер:  Қайта  соларга  қолы  батыл  жас- 



ты  салу  керек  (Әуезов).

ә)  бас мүше косемше және шартты рай түлға- 

лы  етістіктерге  бол  көмекші  етістігінің  тіркесуі 

арқылы  жасалады:  Мына  жумысшыларды  пәледен 



қутқармай  болмайды.  Мынау  елдің  бул  ісін  аяқсыз 

тастап  болмайды  (Әуезов).

б)  -ган,  -ген,  -мақ,  -мек түлғалы  есімшелерге 

модаль  сөздердің  тіркесуі  арқылы  жасалады:  Бул 

екеуінің  қайсысын  таңдаган  дурыс  (Исабеков). 

...Сол  қумарланып  жиган  қазынамызды  көбейтпек 

керек  (Абай).

в)  бас  мүше  не?  неге?  сүрау  есімдіктерінің 

қатысуы  арқы лы   жасалады:  -Бір  сөздің  басын 

ауырта  беріп  не  керек  (Мүсірепов).  ...Шаруашы- 

лықты  басқарган  тәжірибелі  адамнан  неге  уйрен- 

беске  (Еділбаев).

г)  бас  мүше  қүрамында  ырықсыз  етіс  түлға- 

лы  сөздердің  қатысуы  арқылы  жақсыз  сөйлем- 

дер жасалады: Хат  сурауга  тыйым  салынган (Иса- 

беков).

Ж анама  ж ақты   сөйлемдер  грамматикалық 

қ үры лы м ы   ж ағы н ан   бір,  екі,  үш  ж әне  төрт 

компонентті  қүрылымда  келеді.  Әр  қүрылым- 

ньщ  түрлаусыз  мүшелердің  қатысына  және  ор- 

наласуына  қарай  бірнеше  варианттары  болады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1173   1174   1175   1176   1177   1178   1179   1180   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет