Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1152/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1148   1149   1150   1151   1152   1153   1154   1155   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАИ  СӨИЛЕМ

651

мүмкіншілік  беретін  қүбылыс  -  ауылга  сөзінің 

тура  мағынасынан  басқа  сол  мағынадан  тараған 

ауыспалы  мағынада да қолданыла  алу ерекшелігі. 

Алдыңғы  сөйлемде  ауылга  сөзі  деген  ел,  халық 

мағынаны,  үғымын  берсе,  соңғы  сөйлемде  орын, 



мекен  үғымын  білдіріп  түр.  Сөйтіп,  алдыңғы 

сөйлемде  зат  есімнен  болған  мүшемен  тіркессе, 

кейінгі  сөйлемде  етістіктен  болған  мүш емен 

тіркесіп  түр.  Сөйтіп  бүл  сөздердің  синтаксистік 

қызметі  өзі  тіркесетін  сөздің  лексика-граммати- 

калық  ерекшеліктеріне  байланысты  болып  оты- 

ратыны көрінеді.  Нақтырақ айтқанда: сөзінің лек- 

сика-грамматикалық мағынасы бір ауылдағы ағай- 

ын  адамдар  үғымын  беретін  сәзінің  мағынасы- 

мен  сәйкес  келсе,  екінші  сөйлемдегі  етістік  сөзі 

динамикалық  қозғалысты  білдіруіне  байланысты 

сол  қозғалыс  бағытталған  мекенді  білдіріп  сәй- 

кес  келіп  түр.

Сондай-ақ,  қазақ  тілінде  барыс,  шығыс,  жа- 

тыс,  көмектес  жалғаулы  сөздердің  синтаксистік 

қ ы з м е т і  де  әр   с ө й л е м н ің   с е м а н т и к а л ы қ  

ерекшелігіне  қарай  қүбылып  отырады.  Олардың 

қай  сөйлем  мүш есіне  жататындығын  ажырату 

үшін  грамматикалық  формасы  мен  қай  сөз  та- 

бына  жататындығын  ескерумен  бірге,  сөздердің 

лексикалық  (контекстік)  мағынасын  да  қарасты- 

руға  тура  келеді.  Осындай  жан-жақты  қарау  ғана 

сөздердің  белгілі  бір  сөйлем  ішіндегі  қызметін 

дүрыс  айқындауға  мүмкіндік  береді.  Мысалы: 



Гауһар  қаладан  кеше  келді.  Өзеннің  ең  терең  жері 

белден  асады.  Тусі  игіден  туңілме.

Осы  сөйлемдердегі  сирек  терілген  сөздер 

бірыңғай  шығыс  септігінде  түрып  етістіктен  жа- 

салған   б а я н д а у ы ш қ а   қа ты ст ы   б ө л ған ы м ен , 

қызметтері бірдей емес. Алғашқы сөйлемдегі  сөзі 

мекен пысықтауыш болса, сөңғы екеуіндегі сөздер 

ж анам а  төлы қтауы ш тар.  Осы  сейлем дердегі 

еәздер д 4 ң   с и н т а к с и с т ік   қ ы з м е т т е р і  ө н ы ң  

көнтекстік (лексикалық)  мағыналарымен астасып 

ж атад ы .  П ы с ы қ т а у ы ш   б ө л ы п   т ү р ғ а н   сөз 

көнтекстік  (лексикалық)  жағынан  мекендік  ма- 

ғынаны біддірсе  (жеке түрғанда өл - елді мекеннің 

жалпы  аты,  зат  есім),  ал  толықтауыш   бөлып 

түрған сөздің екеуі де (жеке түрғанда бірі - өбъект, 

екіншісі - субъект)  өбъектілік мағынаны білдіреді. 

Б ү д ан   б а й қ а л а т ы н   тағы   бір  е р е к ш е л ік   - 

сөйлемдегі  сөздердің  мүш елік  қызметін  өның 

контекстік  мағынасы  айқындайды.

Сонымен, сөздердің лексикалық (көнтекстік) 

мағыналары  мен  синтаксистік  қызметтері  бір- 

бірімен  астасып,  үйлесіп  келеді.

Түрлаусыз  мүшелер  қүрамы  жағынан  дара, 

күрделі,  үйірлі  болып  бөлінеді.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1148   1149   1150   1151   1152   1153   1154   1155   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет