Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1148/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1144   1145   1146   1147   1148   1149   1150   1151   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.3.3.  Бастауыш  пен  баяндауыштың 

қиысуы

Бастауы ш   пен  б аяндауы ш ты ң  қиы суы   - 

сөйлемді синтаксистіктұлға ретінде  ұйымдасты- 

руға қатысатын  грамматикаль^қ амалдардың бірі.

Сөйлемдердің түпкі (базистік) типтеріне жақ- 

тық мағына қатысады. Оның қалыптасып, сөйлем 

құрылымына қатысуының бірнеше себептері бар. 

Басты  себеп  -  тілдің  коммуникативтік  сипаты. 

Тілдің осы сипаттарына сай дүниедегі заттар сөзге 

субъект ретінде қатысқанда үш топқа -  үш ж аққа 

бөлініп\ айтылады:  бірінші  ж аққа  -  сөйлеуші, 

сөйлеуш ілер  (мен,  біз),  екінші  ж ақ  -  тыңдаушы 

(сен, с із^ е н д е р ,  сіздер),  үшінші жақ - диалогтан 

тыс тұрғандар  (кісі,  орман, дала,-ол,  олар т.т.).

Бастауыш  пен  баяндауыш тың  арасы ндағы  

жақтық үйлесу, байланысу тіл  білімінде олардың 

киысуы деп аталады.  Қиысудың  мәні  мынандай: 

бастауыш сөз қай жақта тұрса  қай жақтық тұлға- 

да айтылса,  баяндауыш  сөз де соған  сай  ж ақты қ 

форма  алады.  Мысалы:  Мен  агроном-мын,  Сен 



агроном-сың,  Сіз агроном-сыз,  Ол  - агроном.

Ж екеш е  формадағы  бастауыш қа лай ы қ ба- 

яндауыш ты ң  да  жекеше  ж ақты қ  ф орма  алып 

қиысады.  Бастауыш  коптік мағы надағы сөз бол- 

ғанда,  баяндауыш  жіктік  жалғаулардан  көптік

түрін  қабылдайды.  Біз агроном-быз,  Сендер агро- 



ном-сыңдар,  Сіздерагроном-сыздар,  олар агроном.

Баяндауыш  ж ақты қ  ф орм аға  ие  болу  үшін 

өзіне тән жіктік жалғауды жалғайды.  Есім сөздер 

баяндауыш  қызметінде өздеріне тән жіктеу жүйе- 

сіне сай жақтық форма алады: ол - бын,  -бін,  -мын, 

-мін,  -пын,  -пін,  -быз,  -біз,  -мыз,  -мізт.7. жалғаула- 

рының бірін  қабылдайды.

Мен  инженерл*/# 

Сен  инженерс/// 

Сіз  инженерс/з 

Ол  инженер

Біз инженерлш 

Сендер инженерсіңдер 

Сіздер инженерс/здс/? 

Олар  инженер

Есім  баян дауы ш тар  ж іктік  ж алғаулары н  

түсіріп   (те)  ай ты л ад ы .  Б астауы ш   пен  б а я н - 

дауы ш ты ң  қаты насы на бұдан  нұқсан  келмейді. 

Баяндауыштың ж іктік жалғауын түсіруі сөйлеу- 

шінің  коммуникативтік мақсаты на сай  іске аса- 

ды.


Мүнда әкемнің зираты,

Зиратын ж алғыз калдырман.

Сол зираттың түбінде оскен,

Аруағымен күбірлескен 

Мен ж алғыз түп карағай.

(Ұлар жырау)



Өсіңіз, жетіліңіз, таскындаңыз,

Бірак та биікпін деп  асқынбаңыз.

Сен мыкты,  анау осал, мен ортаиіа - 

Бэріміз бір аспанның астындамыз!

(Мақатаев)

Етістік сөздер грамматикалық тұлғасына қарай 

түрліше жіктеледі.

Есімше тұлғасы н д ағы   баяндауыш тар өзіне 

тән  жіктелу  ж үйесіне  сай  жалғауларды  қабы л- 

дап  (-мын,  -мін,  -быз,  -біз) ж ақты қ форма алып, 

бастауышпен қиысады.

Мен келгснмін 

Сен  келгенс/7/ 

Сіз келгенс/з 

Ол  келген

Мен барарлш// 

Сен  барарсың 

Сіз барар сыз 

Ол  барар

Біз келгенб/з 

Сендер келтенсіңдер 

Сіздер  келгенсіздер 

Олар келген

Біз барар мыз 

Сендер барар сыңдар 

Сіздер барарсыздар 

Олар барар

Компаратинтік жүрнақтардыц дамуы,  жана  мағынаға ие  болу процестері  мына ецбскте  аіітылған:  Серебренников  Б.А. 



Заметки  по  истории  тюркских  языков.  -  Тю ркологические  исследования.  М.,  1976.  202-6.



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1144   1145   1146   1147   1148   1149   1150   1151   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет